Demokracia dhe religjioni

Sami HALITI

(2LONLINE) – Nga aspekti  vlerorë, arsyeshmëria e ekzistencës së që të dy këtyre manifestimeve konkrete shoqërore nuk vihet në diskutim. Rrjedhimisht, çfarëdo trajtimi i cili synon të jetë objektiv  dhe shkencorë  në identifikimin e  relacionit në mes të demokracisë dhe religjionit, konsiderojmë se duhet të bëhet duke iu shmangur nevojës për të bërë tifo,  pra arsyetimit lidhur me primatin  e njërës apo tjetrës, apo edhe duke iu shmangur rangimit të tyre nga çfarëdo kriteri. Pra, ky relacion duhet pasur qasje nga një aspekt vleror neutral,  kjo pasi konsiderojmë se secila nga to i ka arsyet e mjaftueshme të ekzistencës,  pasi që të dyja i kanë si përkrahësit po ashtu edhe kundërshtarët  e vet, qoftë  edhe të pa deklaruar.

Fillimisht, themi se demokracia është ajo formë e organizimit shoqërorë, respektivisht një legjitimim i qeverisjes, ku instanca e fundit  e justifikimit është  mbështetja te  aprovimi nga shumica e popullatës (demosi).  Nga ana tjetër, religjioni paraqet atë formë të manifestimit social, respektivisht të të kuptuarit të botës (botëkuptim), ku instanca e fundit e justifikimit të çfarëdo organizimi dhe veprimi social (individual apo gruporë) është subordinimi ndaj urdhrave të Zotit, rrjedhimisht harmonizimi i jetës  individuale dhe shoqërore sipas urdhrave të hyjnorë. Demokracia konsiston në racionalitet por nuk e përjashton emocionalitetin, religjioni konsiston në  emocionalitet por e synon racionaitetin.

Është e qartë se nuk ekziston një dhe vetëm një formë e vetme as e religjionit, ashtu sikurse  nuk ekziston një model i vetëm i demokracisë. Por gjithsesi se kur themi fjalën religjion apo demokraci,  e kemi të qartë se ato paraqesin kuptime të ndryshme të organizimit social. Si demokracia po ashtu edhe religjioni janë koncepte  mjaftë të përgjithshme (gjenerike) brenda të cilave mundë të evidencohen variante të ndryshme të manifestimeve konkrete.   Ato kanë të përbashkët faktin se as demokracia dhe e as religjioni nuk janë  alternativat e vetme  të qeverisjes respektivisht të të kuptuarit të botës. Këtë qartas e dëshmon realiteti empirik. Për me tepër, as njëra as tjetra nuk janë alternativat e vetme brenda vet nocioneve përkatëse të tyre, pasi që mundë të flitet për moduse të ndryshme  si të demokracisë por edhe vet religjionit.

Fakti se si njëra ashtu edhe tjetra janë fenomene reale shoqërore patjetër se nënkupton edhe një ballafaqimin (pozicionim) por edhe kontrapozicionim mes tyre.  Kjo ngase konsiderojmë se jo domosdoshmërisht relacioni mes tyre  pritet të jetë harmonik,  që do të thotë  se  mes religjionit dhe demokracisë nuk mundë të pritet  konsonancë lidhur me disa çështje ashtu sikurse nuk mundë të pritet një disonancë e patejkalueshme mes tyre, së paku për disa çështje. Topika e tillë përfshinë abortin, diversitetin social, divlersitetin moral, konceptin mbi familjen,  konceptin mbi shtetin,  eutanazinë, mjedisin  e shumë tema të tjera .

Duke pasur parasysh evidencat e deritashme  empirike, dihet se kurrë deri më tani nuk ka pasur një shoqëri  me përmasa globale e cila kishte qeverisje demokratike, ashtu sikurse kurrë nuk ka pasur një formë të  vetme të ekspresivitetit dhe manifestimit të jetës religjioze në përmasa globale,andaj  kjo flet se as njëra dhe as tjetra nuk e kanë kapacitete justifikimi që të  imponojnë modelin përkatës të manifestimit dhe imponimit në jetën reale. Tërmeti social i rrënon edhe parlamentet edhe faltoret, prandaj duket se  ka diçka jashtë  edhe njërës edhe tjetrës. Me çfarë  arsyetimi  të mund të kërkojmë nga një  pjesëtarë tribal në amazonë që të jetë demokrat  apo të mendoj për  çfarëdo modaliteti të monoteizmit ?  Një kundër pyetje e imagjinuar nga pjesëtari tribal mbi kontaminimin e mjedisit nga shoqëritë demokratike do e përmbyste çfarëdo superioriteti megaloman  modernist, ashtu sikurse  që do e përmbyste çfarëdo justifikimi  të veprimeve violente në emër të Zotit nga  cilido religjion.

Demokracia  si  formë  e organizimit shoqërorë,  duke filluar që nga komunitetet e para që e aplikuan të njëjtën deri në ditët e sotme, dallon si në formë ashtu edhe në përmbajtje. Nuk mundë të pretendohet se koncepti për demokracinë ishe i njëjtë si në Athinë, si në moduset e derivuara të saj  nga revolucionet e botës perëndimore (francez dhe amerikan) pa lënë anash  as pretendimet e realizimit  të idesë së demokracisë socialiste. Idealizimi  i demokracisë antike më tepër shërben si një pikë reference për justifikimin se shumica është ajo e cila duhet të sundoj, dhe  kur kjo ndodhë, përfitimet e një shoqërie nga kjo formë e organizimit shoqëror, në aspektet e  tërësore të zhvillimit të saj janë të mëdha ( K. Popper). Megjithatë nuk është përherë kështu, sepse shumica ka pasur raste kur  ka ditur  në mënyrë të vullnetshme të e   humb karakterin pozitiv  lidhur me karakterin e  demokracisë, duke e mbështetur një lider në mënyrë histerike (fashizmi) apo edhe  duke mos  iu kundërvënë ekspansionit dhe nënshtrimit ekonomik  të të të tjerëve në formë të kolonializmit dhe neokolonializmit, d.m.th kur kjo është bërë  në dëm një numri të madh banorësh nga vendet e botës së tretë.  

Ajo çka duhet theksuar si veçori unikate, është fakti se demokracia nuk mundë të mendohet si një gjendje stacionare, apo gjendje kur ajo do të e arrij manifestimin ideal të saj.  Nga ana tjetër arritja e idealitetit  mundë të thuhet se është  synim i religjionit. Demokracia nuk e synon të përkryerën, religjioni duke e besuar idealen konsideron se do e arrij atë. Duke  pasur një qasje kuptimore të këtillë lidhur me të kuptuarit e demokracisë, shmanget rreziku i ngufatjes së saj d.m.th  i të kuptuarit metafizik të saj.  Demokracia  e kuptuar si  proces permanent, do të thotë që opsionet për avancimin e vlerave demokratike të një shoqërie  gjithmonë janë në një rivlerësim, i cili rivlerësim është rrjedhojë e zhvillimeve dinamike në zhvillimet reale të asaj shoqërie. Produkti i këtij ballafaqimi  duket se duhet të ketë vetëm një kriter elementarë i cili nuk mundë të anashkalohet me asnjë justifikim, e  ky është mos kthimi në një status apo situatë konkrete ku domeni apo spektri i lirive të njeriut do të ngushtohej më shumë se stadi aktual ose ai paraprak. Përndryshe liria nuk do të kishte avancim por stagnim dhe ngushtim. A nuk shohim  shpesh tendenca të këtilla, qoftë edhe nën petkun e demokracisë, bile edhe duke qenë  si pararojë në emër të mbrojtjes së saj?

Përderisa demokracia, si një konflikt social i kontrolluar, mundë të e përballoj këtë sfidë, mundë të flasim për progres dhe zgjerim të lirisë njerëzore si në kontekst individual ashtu edhe në  atë gruporë. Liria e shijuar një herë është vështirë të kontrollohet apo kornizohet e aq më pak të ndalohet.

Parajsa e humbur, si simbolikë edhe nga konteksti eshatologjik religjioz, ku  njeriu  është  hedhur në këtë botë e cila definitivisht nuk është e përkryer, simbolikisht presupozon se sa e pa përkryer  është gjendja natyrore e njeriut, pra edhe e jetës në shoqëri reale.

Nga ana tjetër, religjioni si i tillë nuk është gjithashtu një dhe i vetmi. Ai ka forma të ndryshme të manifestimit konkret , të cilat me gjithë faktin se i subordinohen nocionit religjion, megjithatë dallojnë si në formë ashtu edhe në përmbajtje. Të kuptuarit e Zotit si nocion suprem dallon përmbajtësisht në të kuptuarit, konfuqianist, hinduist, budist apo edhe ai monoteist, ku së paku kemi tri  variante manifestimi (Jevreizëm, Krishtërizëm dhe Islam),  ku po ashtu secila nga to ka degëzime brenda vetvetes. Aq më tepër  ky dallim vjen në shprehje kur marrim parasysh format  religjioze animiste dhe totemiste anë e mbarë globit. Në kontekstin socio politik, produkti organizativ shoqërorë i religjionit është teokracia. Faktet empirike flasin se shoqëritë e tilla jo vetëm që nuk pranohen nga oponentët, por edhe nga vet militantët  religjioz dhe teokratik hasen aspektet disfunksionale dhe konservative  të shoqërive këtilla. E drejta e votës, pronës, punës, patent shoferit,  apo edhe  lëvizjes paraqesin manifestime konkrete disfunksionale teokratike.

Prandaj,  relacioni apo ballafaqimi në mes demokracisë dhe religjionit thuajse është  i destinuar të jetë kompleks, kontradiktorë por edhe i pa definuar, pasi  që të dy nocionet  kanë një qark të gjerë (ekstension) nocioni i cili konkretizohet në mënyra dhe forma  të  ndryshme. Në këtë kontekst, tjetër është relacioni mes religjionit dhe demokracisë në SHBA, Britani, Francë, tjetër ai në Rusi e tjetër në Kosovë. Jo vetëm që në këtë  aspekt ka dallime strukturore dhe funksionale mes shoqërive përkatëse, por kjo posaçërisht ka  bazë ndikimi edhe nga vet struktura  dhe funksionet  kulturore, bile edhe psikike të individëve nga vendet e  përkatëse. Rrjedhimisht kualitetet e veprimeve apo vendimeve që merren nga  politikat  e vendeve përkatëse janë shumë të ndryshme, dhe kjo manifestohet me variacionet që nga qasja fleksibile për një akomodim pluralist të nevojave për segmenteve të ndryshme të shoqërisë, deri te besueshmëria dhe siguria se ligji apo vendimi administrativ i një politike apo personi zyrtarë i cili ka derivuar nga një demokraci  qoftë tribale, është zgjidhja e duhur  e cila duhet zbatuar, sado që të jetë absurde nga aspekti funksional i shoqërisë apo edhe  nga aspekti i realizimit të të drejtave individuale njerëzore.

Duhet theksuar se nga aspekti social empirik, demokracia nuk është  rrjedhojë  apo preferencë e asnjë koncepti  religjioz. Po të bëhej ajo çka thotë apo pretendon religjioni, nuk do të kishim fare demokraci.. Por kjo nuk do të thotë se demokracia është kundër religjionit. Pashmangshmëria e kierarkisë brenda strukturave religjioze nuk  e nënkupton edhe aplikimin e demokracisë brenda strukturave të tilla, pra nuk do të thotë se  organizatat religjioze duhet të jetë demokratike. Prandaj kjo e pamundëson derivimin e demokracisë nga çfarëdo variante e religjionit. Nuk kanë të gjithë njerëzit  kualitet hyjnore. Bile femrat të shumtën përjashtohen nga çfarëdo kierarkie religjioze. Në këtë kontekst asnjërin nga religjionet, në çfarëdo forme të manifestimit, nuk mundë të i atribuohet afërsia më e madhe me demokracinë. Demokracia si e tillë nënkupton se pluralizmi i një shoqërie është vlera më e lartë në rrafshin konkret, sepse edhe demokracia është konkrete. Demokracia në parim ofron akomodim për të gjithë, andaj kjo vlerë  nuk  do të duhej të rrezikohej  apo cenohej nga dukuritë statistikore të populacioneve specifike, e kjo do të thotë se nuk do të duhej të kishte rëndësi se çfarë vendi zë një komunitet nga aspekti numerik brenda një shoqërie, por ka rëndësi që e drejta  ekzistencës pa presion dhe mos cenim i  secilit komunitet dhe individ duhet të garantohet pa paragjykim.

Përderisa nuk jetojmë në një botë  ideale, edhe nuk pritet që gjithçka do të funksionoj në mënyrë të përkryer. Së paku jo për demokracinë. Ballafaqime mes koncepteve të grupeve të ndryshme shoqërore  supozojmë se do të ketë gjithmonë, përderisa parajsa është e humbur një herë e përgjithmonë, së paku nga aspekti religjioz monoteist. Në rastin e ballafaqimit në mes demokracisë dhe religjionit është me rëndësi që demokracia duhet të kuptohet  si forme jo e përkryer e realizimit të jetës shoqëroro-politike  e cila ofron kapacitete organizative, qofshin ato edhe formale apo le të themi gjenetike nga aspekti strukturorë, që të i akomodoj interesat e diverse sociale, qofshin këto edhe interesa antagoniste nga aspekti parcial apo edhe total. Demokracia si e tillë ka vetëm një kah, e  kjo  është  rritja e dimensionit  të lirisë  njerëzore pa u cenuar apo detyruar nga shtytjet  apo presionet e jashtme.

Religjioni si i tillë, në të gjitha format e manifestimit, për shkak të faktit se ka një orientim   stukturalisht të mbyllur, nuk mundë të pretendoj të e realizoj parajsën në këtë botë. Së paku kjo nuk ka ndodhur deri më tani, bile për më shumë ka ndodhur  e kundërta.  Por, i njëjti patjetër që ka të drejt të e kërkojë  parajsën, duke mos u imponuar në asnjë variant, lidhur me  formën e tij të konkretizimit ritual, ashtu sikurse që nuk mundë të pretendoj përjashtimin social të atyre të cilët nuk bëjnë fare pjesë në  dimensionin religjioz  të tyre, qoftë si individ apo si grup.

Në këtë kontekst, duhet të jetë e qarte se nuk funksionon një religjion me parime demokratike, ashtu sikurse nuk funksionon një demokraci me parime religjioze. Besimi se veprimet e caktuara, p.sh pagesa e taksave apo pjesëmarrja ne votim  apo ndalimi në mënyrë demokratike i simboleve fetare  duhet të jenë pjesë përbërëse e të qenunit demokrat e bën demokracinë religjioze, pra jodemokratike,  ashtu sikurse  pretendimi se shumica eventuale e një komuniteti religjioz  në mënyrë demokratike (mbështetja te shumica) ka të drejtë të ua imponoj sjelljen dhe manifestimin e jetës sociale brenda kornizave të saj religjioze është  një justifikim pseudo demokratik që nuk i përshtatet  çfarëdo religjioni  sepse ai nuk ka kontribuar në lindjen apo zhvillimin e demokracisë. Demokracia mundë të pretendoj të e bëj  akomodimin e të gjitha grupeve, qofshin ato edhe religjioze, pa pretenduar të e gjej parajsën në këtë botë, përderisa religjioni  nuk mundë të pretendoj se ka kapacitet të  e akomodoj demokracinë, me gjithë faktin se premton  parajsën dhe shpëtimin.  Së paku jo në këtë botë të pa përkryer, mu sikurse është demokracia. /2lonline/

Ky artikull nuk pasqyron qëndrim editorial të redaksisë! Për më tepër, ju lutem lexoni kushtet e përdorimit.

KOMENTE