Specialja në udhëkryq: Zhbërje, reformim apo kthim në Prishtinë?

Shkruan: Isuf B.Bajrami

Nga zhbërja e pamjaftueshme përmes një vote parlamentare, te mundësia e rikonfigurimit kushtetues, ligjor dhe ndërkombëtar të institucionit.

Aktgjykimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit e ka rikthyer në qendër të debatit publik në Kosovë çështjen e të ardhmes së Dhomave të Specializuara dhe të Zyrës së Prokurorit të Specializuar. Përtej reagimeve politike dhe emocionale që shoqërojnë një proces të kësaj rëndësie, pyetja për të ardhmen e këtij institucioni kërkon një trajtim të veçantë juridik, sepse Dhomat e Specializuara nuk janë krijuar me një akt të vetëm dhe as nuk funksionojnë mbi bazën e një ligji të zakonshëm që Kuvendi mund ta shfuqizojë në mënyrë të njëanshme.

Arkitektura juridike e tyre është ndërtuar mbi disa nivele që lidhen drejtpërdrejt me njëra-tjetrën: marrëveshjen ndërkombëtare të vitit 2014, të ratifikuar nga Kuvendi i Kosovës; Amendamentin nr. 24 të Kushtetutës, me të cilin u shtua neni 162; Ligjin nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar; si dhe marrëveshjet me Mbretërinë e Holandës që mundësuan ushtrimin e mandatit të institucionit të zhvendosur në territorin holandez. Vetë Dhomat e Specializuara i identifikojnë këto dokumente si pjesë të bazës së tyre juridike dhe institucionale. [1]

Kjo do të thotë se një nismë politike për “mbylljen” ose “zhbërjen” e Speciales nuk mund të trajtohet thjesht si shfuqizim i Ligjit nr. 05/L-053. Ligji është vetëm një pjesë e arkitekturës. Në themel qëndron neni 162 i Kushtetutës, ndërsa në raport me të drejtën ndërkombëtare qëndron marrëveshja e vitit 2014 dhe, për vendosjen e institucionit në Holandë, marrëveshja me shtetin pritës. Për këtë arsye, një votim i Kuvendit që do të synonte vetëm shfuqizimin e ligjit nuk do të prodhonte automatikisht zhdukjen e bazës kushtetuese dhe ndërkombëtare të institucionit.

Megjithatë, nga kjo nuk mund të nxirret përfundimi se çdo ndryshim është juridikisht i pamundur. Përkundrazi, analiza e teksteve juridike tregon se debati duhet të zhvendoset nga koncepti i ngushtë i “zhbërjes” te pyetja më konkrete e rikonfigurimit të institucionit, ndryshimit të mënyrës së ushtrimit të mandatit dhe, nëse do të ekzistonte marrëveshja e nevojshme ndërkombëtare, ndryshimit të vendosjes së tij.

Baza juridike: tri shtylla dhe marrëveshja e shtetit pritës

Shtylla e parë është marrëveshja ndërkombëtare e vitit 2014, përkatësisht Shkëmbimi i Letrave ndërmjet Presidentes së Republikës së Kosovës dhe Përfaqësuesit të Bashkimit Evropian, i cili u ratifikua nga Kuvendi i Kosovës. Kjo marrëveshje lidhej me përmbushjen e detyrimeve që buronin nga raporti i Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës të vitit 2011 dhe krijoi bazën politike dhe ndërkombëtare për ngritjen e një mekanizmi të specializuar gjyqësor. Dokumentet zyrtare të Dhomave e rendisin Ligjin për ratifikimin e Shkëmbimit të Letrave të 23 prillit 2014 ndër dokumentet themeluese të institucionit. [2]

Shtylla e dytë është Kushtetuta. Me Amendamentin nr. 24, të miratuar më 3 gusht 2015, u shtua neni 162 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës. Ky nen nuk është thjesht një autorizim i përgjithshëm për krijimin e një gjykate. Ai përcakton vetë ekzistencën kushtetuese të Dhomave të Specializuara dhe të Zyrës së Prokurorit të Specializuar, i vendos ato “brenda sistemit të drejtësisë së Kosovës” dhe përcakton se organizimi, funksionimi dhe juridiksioni i tyre rregullohen nga neni 162 dhe nga një ligj i veçantë. [3]

Shtylla e tretë është Ligji nr. 05/L-053, i miratuar më 3 gusht 2015. Ky ligj konkretizon bazën kushtetuese dhe rregullon organizimin, funksionimin, kompetencat dhe procedurat e Dhomave të Specializuara dhe të Zyrës së Prokurorit të Specializuar. Vetë institucioni e përshkruan këtë ligj si një nga instrumentet themelore mbi të cilat është ndërtuar mekanizmi. [4]

Por ekziston edhe një shtresë e katërt juridike, e cila është vendimtare për çështjen e kthimit në Prishtinë: marrëveshja ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Mbretërisë së Holandës për pritjen e institucionit të zhvendosur. Marrëveshja e 15 shkurtit 2016 krijoi bazën juridike për funksionimin e institucionit në territorin holandez dhe rregulloi çështje të tilla si selia, privilegjet dhe imunitetet, siguria, personeli, dokumentet dhe aspekte të tjera të funksionimit të institucionit në shtetin pritës. [5]

Këto katër nivele duhet të dallohen qartë. Marrëveshja e vitit 2014 lidhet me bazën ndërkombëtare të krijimit të mekanizmit; neni 162 me bazën kushtetuese; Ligji nr. 05/L-053 me zbatimin dhe organizimin vendor; ndërsa marrëveshja me Holandën me ushtrimin e mandatit në territorin e shtetit pritës.

Ky dallim është thelbësor për çdo debat mbi zhbërjen apo reformimin.

Haga nuk është burimi i mandatit

Në diskursin publik Specialja shpesh identifikohet si “gjykatë e Hagës”. Juridikisht, ky formulim është i pasaktë nëse me të nënkuptohet se institucioni është krijuar nga Holanda ose se mandati i tij buron nga juridiksioni holandez. Dhomat e Specializuara janë pjesë e sistemit të drejtësisë së Kosovës, ndërsa vendosja e tyre në Hagë është rezultat i marrëveshjes me shtetin pritës. Vetë institucioni e përshkruan Zyrën e Prokurorit të Specializuar si pjesë të sistemit gjyqësor të Kosovës, por me seli në Holandë në bazë të marrëveshjes së shtetit pritës. [6]

Kjo ka rëndësi të drejtpërdrejtë për debatin mbi kthimin në Prishtinë. Nëse Haga do të ishte burimi i mandatit, çdo ndryshim i vendndodhjes do të nënkuptonte ndryshim të vetë juridiksionit. Por struktura juridike është ndryshe: mandati dhe kompetencat burojnë nga aktet themeluese të Kosovës dhe nga marrëveshjet ndërkombëtare, ndërsa Haga është vendi ku ky mandat ushtrohet në kuadër të një regjimi të posaçëm të shtetit pritës.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se vendndodhja është juridikisht e parëndësishme. Përkundrazi, ajo është bërë pjesë e marrëveshjes ndërkombëtare me Holandën dhe është shoqëruar me një regjim të veçantë privilegjesh, imunitetesh dhe garancish institucionale. Prandaj, një kthim në Prishtinë do të kërkonte zëvendësimin ose riformatimin e një pjese të këtij regjimi, jo thjesht zhvendosjen fizike të administratës.

Një dispozitë që ndryshon të gjithë debatin

Një nga dispozitat më të rëndësishme për këtë çështje gjendet në nenin 3(6) të Ligjit nr. 05/L-053. Dispozita përcakton se Dhomat e Specializuara kanë seli në Kosovë dhe, siç parashihet përmes një marrëveshjeje ndërkombëtare me shtetin pritës, kanë gjithashtu seli në shtetin pritës jashtë Kosovës. Ligji parashikon edhe mundësinë që Dhomat të ulen diku tjetër në raste të jashtëzakonshme, kur kjo është e nevojshme në interes të administrimit të duhur të drejtësisë. [7]

Kjo dispozitë është e rëndësishme për dy arsye. Së pari, ajo tregon se ligjvënësi kosovar nuk e ka konceptuar lidhjen institucionale të Speciales me Kosovën si diçka të shkëputur nga sistemi vendor. Së dyti, ajo tregon se ekzistenca e selisë në shtetin pritës është lidhur shprehimisht me një marrëveshje ndërkombëtare.

Por këtu duhet bërë një dallim tjetër. Neni 3(6) nuk mund të lexohet i shkëputur nga neni 162 i Kushtetutës. Neni 162(4) i jep Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar kompetenca të plota juridike dhe kompetenca të nevojshme për funksionimin e tyre, përfshirë bashkëpunimin gjyqësor, ndihmën, mbrojtjen e dëshmitarëve, sigurinë, paraburgimin dhe shërbimin e dënimit jashtë territorit të Kosovës. [8]

Ky formulim është juridikisht i rëndësishëm për çdo projekt kthimi. Ai sugjeron se një zhvendosje e plotë e të gjitha funksioneve nga Haga në Prishtinë nuk mund të trajtohet vetëm përmes nenit 3(6) të ligjit. Duhet analizuar nëse dhe në çfarë mase neni 162 lejon që të ndryshohet modeli i paraburgimit dhe i ekzekutimit të dënimeve, apo nëse për këtë pjesë do të kërkohej amendament kushtetues.

Pra, selia mund të jetë një çështje tjetër juridike nga paraburgimi dhe ekzekutimi i dënimeve. Kjo është një nga pikat ku një analizë serioze duhet të jetë shumë më e kujdesshme se debati politik.

Pse një votë e Kuvendit nuk mjafton për zhbërje

Kuvendi i Kosovës ka kompetencë kushtetuese për të miratuar ligje, për të ndryshuar Kushtetutën sipas procedurave përkatëse dhe për të ratifikuar marrëveshje ndërkombëtare. [9] Por kjo kompetencë nuk do të thotë se një akt i zakonshëm parlamentar mund të neutralizojë vetvetiu një dispozitë kushtetuese ose një detyrim ndërkombëtar. Neni 19 i Kushtetutës përcakton se marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara nga Republika e Kosovës, pas publikimit, bëhen pjesë e sistemit të brendshëm juridik dhe kanë epërsi ndaj ligjeve të Republikës së Kosovës, ndërsa mbeten nën Kushtetutën. Gjykata Kushtetuese e ka sqaruar këtë raport duke theksuar se dispozitat e zbatueshme drejtpërdrejt të marrëveshjeve ndërkombëtare kanë epërsi ndaj legjislacionit, por janë subjekt i Kushtetutës. [10]

Kjo krijon një hierarki të rëndësishme: Kushtetuta – marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara – ligjet e zakonshme, me nuancat që burojnë nga natyra e dispozitave konkrete.

Për rrjedhojë, shfuqizimi i Ligjit nr. 05/L-053 nuk do ta eliminonte automatikisht nenin 162. Po ashtu, një ligj i ri vendor nuk do të mund të përdorej si justifikim i thjeshtë për mospërmbushjen e një marrëveshjeje ndërkombëtare në fuqi.

Në këtë pikë hyjnë edhe parimet e së drejtës së traktateve. Neni 26 i Konventës së Vjenës për të Drejtën e Traktateve kodifikon parimin pacta sunt servanda, sipas të cilit traktatet në fuqi janë detyruese dhe duhet të zbatohen me mirëbesim. Neni 27 përcakton se një palë nuk mund të përdorë të drejtën e saj të brendshme si arsyetim për moszbatimin e një traktati. [11]

Për saktësi juridike, këto rregulla duhet të trajtohen si parime të së drejtës së traktateve dhe si dispozita të Konventës së Vjenës; zbatueshmëria e drejtpërdrejtë e vetë Konventës ndaj një subjekti konkret duhet të dallohet nga pesha e saj si kodifikim i parimeve të së drejtës ndërkombëtare.

Prandaj, një projekt për zhbërjen e Speciales do të duhej të përgjigjej së paku në tri pyetje: çfarë ndodh me nenin 162 të Kushtetutës; çfarë ndodh me marrëveshjen ndërkombëtare të vitit 2014; dhe çfarë ndodh me marrëveshjen ndërmjet Kosovës dhe Holandës?

Pa përgjigje juridike ndaj këtyre tri pyetjeve, “zhbërja” do të mbetej më shumë deklaratë politike sesa procedurë e plotë juridike.

Rruga e dytë: reformimi

Nëse zhbërja e njëanshme paraqet probleme kushtetuese dhe ndërkombëtare, rruga e reformimit është juridikisht një kategori tjetër. E drejta e traktateve njeh ndryshimin e marrëveshjeve me pëlqimin e palëve. Neni 39 i Konventës së Vjenës e shpreh këtë parim si rregull të përgjithshëm për amendimin e traktateve. [12] Kjo do të thotë se, në vend të një akti të njëanshëm për mbylljen e institucionit, mund të shqyrtohej një proces i negociuar për ndryshimin e modelit institucional. Një proces i tillë do të mund të ruante mandatin, garancitë procedurale dhe pavarësinë e institucionit, ndërsa do të ndryshonte mënyrën e ushtrimit të tij.

Në këtë kuptim, “reformimi” nuk do të nënkuptonte domosdoshmërisht shkurtimin ose ndërprerjen e mandatit. Ai mund të nënkuptonte ndryshimin e strukturës administrative, të vendndodhjes, të regjimit të bashkëpunimit me institucionet kosovare dhe të mënyrës së menaxhimit të disa funksioneve, për aq sa kjo do të ishte në pajtim me Kushtetutën dhe marrëveshjet ndërkombëtare.

Por çdo reformë do të duhej të ruante një parim themelor: ndryshimi institucional nuk mund të shndërrohet në instrument për ndërhyrje në procese konkrete gjyqësore.

Kthimi në Prishtinë: një mundësi juridike që kërkon marrëveshje

Kthimi i institucionit në Prishtinë është juridikisht më kompleks se një ndryshim adrese, por është gjithashtu më i nuancuar se pohimi se një gjë e tillë është kategorikisht e pamundur. Ligji nr. 05/L-053 e lidh institucionin me Kosovën dhe, në nenin 3(6), parashikon njëkohësisht selinë në Kosovë dhe selinë në shtetin pritës jashtë Kosovës përmes marrëveshjes ndërkombëtare. [13] Marrëveshja e vitit 2016 me Holandën e ka bërë funksionale këtë strukturë të zhvendosur dhe ka përcaktuar regjimin e posaçëm të institucionit në territorin holandez. [14]

Nëse do të kërkohej kthimi në Prishtinë, hapi i parë do të ishte përcaktimi se çfarë nënkuptohet me “kthim”. Mund të nënkuptojë kthimin e selisë dhe të administratës; kthimin e seancave gjyqësore; kthimin e paraburgimit; kthimin e ekzekutimit të dënimeve; ose një kombinim të këtyre elementeve.

Këto nuk janë juridikisht të njëjta.

Një model i mundshëm teorik do të ishte që institucioni të rikthejë një pjesë të funksioneve në Kosovë, ndërsa disa funksione të posaçme të vazhdojnë të ushtrohen jashtë territorit të Kosovës. Një model tjetër do të ishte rikthimi i plotë i veprimtarisë operative në Prishtinë. Por modeli i dytë do të kërkonte shqyrtim të veçantë të nenit 162(4), pikërisht për shkak të formulimit kushtetues që parashikon paraburgimin dhe ekzekutimin e dënimeve jashtë Kosovës. [15]

Prandaj, përfundimi profesional nuk duhet të jetë se “Specialja mund të kthehet nesër në Prishtinë”, por as se “kthimi është juridikisht i pamundur”. Përfundimi më i saktë është se një kthim i plotë do të kërkonte rikonfigurim të sinkronizuar kushtetues, ligjor dhe ndërkombëtar, ndërsa kthimi i pjesshëm i funksioneve do të duhej të shqyrtohej sipas kompetencës konkrete që do të prekej.

Cilat ndryshime juridike do të ishin të domosdoshme?

Nëse qëllimi do të ishte jo shuarja e institucionit, por riformatimi i tij dhe eventualisht kthimi i ushtrimit të mandatit në Prishtinë, ndryshimet juridike do të duhej të ndërtoheshin si një paketë e vetme dhe jo si akte të shkëputura.

Së pari: rishikimi i marrëveshjes me Holandën

Marrëveshja e 15 shkurtit 2016 është instrumenti që rregullon praninë e institucionit të zhvendosur në Holandë. Ajo përmban dispozita për selinë, privilegjet dhe imunitetet, personelin, sigurinë, dokumentet, komunikimet dhe çështje të tjera që lidhen me funksionimin e institucionit. [16]

Vetë marrëveshja parashikon se mund të ndryshohet me pëlqimin e ndërsjellë të palëve. [17] Kjo është shumë e rëndësishme: ndryshimi i vendosjes së institucionit nuk do të duhej të realizohej përmes një akti të njëanshëm të Kosovës, por përmes një zgjidhjeje të dakorduar me shtetin pritës, nëse marrëveshja aktuale do të prekej.

Një marrëveshje e re ose amenduese do të duhej të rregullonte jo vetëm vendndodhjen, por edhe fatin e pasurisë, arkivave, dokumenteve, pajisjeve, kontratave, personelit dhe të drejtave që lidhen me përfundimin ose transferimin e operacioneve.

Së dyti: përcaktimi i saktë nëse kërkohet amendament i nenit 162

Kjo është ndoshta pika më e rëndësishme e të gjithë reformës. Neni 162 nuk mund të anashkalohet. Nëse modeli i ri do të prekte vetëm mënyrën administrative të ushtrimit të mandatit, mund të argumentohej se disa ndryshime mund të realizohen përmes ligjit dhe marrëveshjeve. Por nëse ndryshimi do të prekte kompetencat kushtetuese të institucionit, veçanërisht ato që lidhen me paraburgimin dhe ekzekutimin e dënimeve jashtë Kosovës, atëherë do të duhej të shqyrtohej seriozisht nevoja për amendament kushtetues. [18]

Kjo nuk është një çështje që mund të zgjidhet me deklaratë politike. Ajo kërkon interpretim kushtetues dhe verifikim të përputhshmërisë së çdo amendamenti të propozuar me marrëveshjet ndërkombëtare të detyrueshme. Kushtetuta i jep Gjykatës Kushtetuese kompetencë të shqyrtojë përputhshmërinë e amendamenteve të propozuara me marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara dhe procedurën e ndjekur. [19]

Së treti: ndryshimi i Ligjit nr. 05/L-053

Ligji do të duhej të harmonizohej me modelin e ri. Kjo do të përfshinte dispozitat për selinë, organizimin administrativ, zhvillimin e seancave, bashkëpunimin me institucionet vendore, sigurinë, mbrojtjen e dëshmitarëve, paraburgimin, ekzekutimin e dënimeve, administrimin e dokumenteve dhe çështjet e tjera që lidhen me ushtrimin e mandatit.

Një ndryshim i tillë nuk do të duhej të ishte vetëm teknik. Duhet të krijonte një ndarje të qartë ndërmjet institucioneve të Kosovës dhe institucionit të rikonfiguruar, në mënyrë që prania fizike në Prishtinë të mos interpretohej si nënshtrim i tij ndaj ekzekutivit, administratës apo strukturave të zakonshme të drejtësisë së Kosovës.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse kuadri aktual e koncepton Specialen si institucion të pavarur nga institucionet e Kosovës, ndonëse brenda sistemit të drejtësisë së Kosovës. [20]

Së katërti: statusi juridik dhe imunitetet

Një Speciale e vendosur në Prishtinë do të kishte nevojë për një regjim të qartë të imuniteteve dhe privilegjeve. Në Hagë, ky regjim është i lidhur drejtpërdrejt me marrëveshjen e shtetit pritës. Marrëveshja përcakton imunitetet e institucionit dhe personelit, paprekshmërinë e dokumenteve dhe garancitë për ushtrimin e pavarur të funksioneve. [21]

Nëse institucioni do të vendosej në Prishtinë, këto garanci do të duhej të ndërtoheshin në një instrument juridik të ri. Nuk do të mjaftonte të thuhej se gjyqtarët dhe prokurorët janë “ndërkombëtarë”. Duhet të përcaktohej me ligj dhe marrëveshje se ndaj kujt kanë imunitet, çfarë mbrojtjeje kanë, kush garanton sigurinë e tyre dhe në çfarë rrethanash mund të hiqet imuniteti.

Së pesti: siguria dhe mbrojtja e dëshmitarëve

Kjo do të ishte një nga çështjet më të ndjeshme të çdo modeli të ri. Prania fizike në Kosovë do ta bënte të domosdoshme një arkitekturë të posaçme sigurie, e cila duhet të garantonte pavarësinë e institucionit dhe sigurinë e dëshmitarëve, viktimave, të akuzuarve, gjyqtarëve, prokurorëve dhe personelit.

Ligji aktual i jep institucionit kompetenca të veçanta në f modeli i ri do të parashihte që personat e paraburgosur të mbaheshin në Kosovë dhe që dënimet të ekzekutoheshin në institucionet e Kosovës, duhet të përcaktohej nëse kjo mund të bëhet në kuadushën e mbrojtjes së dëshmitarëve dhe sigurisë, ndërsa neni 162 i Kushtetutës i përfshin këto kompetenca në mandatin e institucionit. [22]

Prandaj, një kthim në Prishtinë do të kërkonte garanci të posaçme që strukturat e sigurisë së Kosovës të mos mund të ndërhyjnë në funksionimin e mbrojtjes së dëshmitarëve ose në vendimmarrjen e gjykatës.

Së gjashti: paraburgimi dhe ekzekutimi i dënimeve

Kjo është pika ku rikthimi i plotë në Prishtinë përballet me pyetjen më të vështirë kushtetuese. Neni 162(4) i Kushtetutës i referohet shprehimisht paraburgimit dhe ekzekutimit të dënimeve jashtë territorit të Kosovës. [23] Kjo dispozitë nuk mund të anashkalohet nga një ndryshim i zakonshëm ligjor. Nëse modeli i ri do të parashihte që personat e paraburgosur të mbaheshin në Kosovë dhe që dënimet të ekzekutoheshin në institucionet e Kosovës, duhet të përcaktohej nëse kjo mund të bëhet në kuadër të tekstit aktual kushtetues apo nëse kërkohet amendament.

Prandaj, një projekt për kthimin në Prishtinë duhet të ndahet në dy faza: kthimi i selisë dhe i funksioneve gjyqësore, dhe kthimi i funksioneve të paraburgimit dhe ekzekutimit të dënimeve. Faza e dytë ka një pengesë kushtetuese potencialisht më të madhe dhe nuk duhet trajtuar sikur të ishte vetëm çështje administrative.

Së shtati: ratifikimi i marrëveshjeve të reja

Nëse do të krijohej një marrëveshje e re me Holandën, një marrëveshje e re për statusin e institucionit në Kosovë ose një marrëveshje tjetër ndërkombëtare që ndryshon mënyrën e ushtrimit të mandatit, duhet të ndiqen procedurat kushtetuese dhe ligjore për marrëveshjet ndërkombëtare.

Kuvendi ka kompetencë kushtetuese për ratifikimin e marrëveshjeve ndërkombëtare. [24] Për rrjedhojë, një reformë e tillë do të duhej të kishte një proces parlamentar të dokumentuar dhe jo vetëm një marrëveshje politike ndërmjet qeverive.

Së teti: dispozitat kalimtare dhe vazhdimësia juridike

Çdo reformë duhet të përcaktojë se çfarë ndodh me proceset që janë në zhvillim. Kjo përfshin apelimet, hetimet, urdhrat gjyqësorë, masat e paraburgimit, provat, dokumentet, arkivat, materialet e mbrojtjes dhe materialet e prokurorisë.

Parimi duhet të jetë vazhdimësia juridike. Zhvendosja e selisë nuk mund të krijojë vakum procedural dhe nuk duhet të përdoret për të filluar nga e para procedurat ekzistuese.

Në këtë pikë, çdo ligj ndryshues do të duhej të përmbante dispozita shumë të qarta kalimtare, në mënyrë që të mos krijohej pasiguri për palët në procedurë.

Së nënti: statusi ndërkombëtar i institucionit në Kosovë

Në fund, një Speciale e rikthyer në Prishtinë do të kishte nevojë për një regjim juridik ndërkombëtar që garanton pavarësinë e saj në territorin e Kosovës. Kjo do të ishte në një farë mënyre ekuivalente funksionale me regjimin që sot ekziston përmes marrëveshjes me, do të kërkonte: ndryshimin ose zëvendësimin e marrëveshjes me Holandën; përcaktimin kushtetues nëse neni 162 duhet të ndryshohet; ndryshimin e Ligjit nr. 05/L-053 aty ku është e nevojshme; krijimin e një regjimi të ri për privilegjet dhe imunitetet; një sistem të posaçëm të sigurisë dhe mbrojtjes së dëshmitarëve; rregullimin e paraburgimit dhe ekzekutimit të dënimeve do të mund të lihej jashtë procesit. Vetë marrëveshjet e shtetit pritës janë instrumente ndërkombëtare dhe ndryshimi i tyre kërkon pëlqimin e palëve sipas rregullave të zbatueshme vendim i shkallës së parë është ende pjesë e një procesi gjyqësor më të gjerë. Një debat për arkitekturën institucionale nuk duhet të shndërrohet në presion mbi gjykatën ose mbi procesin gjyqësor. Dhomat e Specializuara janë produkt i një kombinimi të veçantë të së drejtës kushtetuese të Kosovës, legjislacionit vendor dhe marrëveshjeve ndërkombëtare. Kjo e bën juridikisht të pamjaftueshme një nismë që do të synonte të ndryshonte Kushtetutën.

Një ligj i zakonshëm nuk mund të zëvendësojë një marrëveshje ndërkombëtare. Dhe një vendim i njëanshëm vendor nuk mund të ndryshojë vetvetiu marrëveshjen që përcakton praninë e institucionisht me ushtrimin e kompetencave jashtë territorit të Kosovës, veçanërisht paraburgimi dhe ekzekutimi i dënimeve. Për këtë pjesë, një kthim i plotë në Prishtinë do të kërkonte një analizë kushtetuese Holandën.

Do të duhej të rregulloheshin imunitetet, paprekshmëria e arkivave, komunikimet, lëvizja e personelit, siguria, hyrja dhe qëndrimi i gjyqtarëve e prokurorëve ndërkombëtarë, si dhe marrëdhëniet me autoritetet kosovare.

Pa këtë regjim, kthimi fizik do të mund të krijonte një paradoks: institucioni do të ishte në Prishtinë, por nuk do të kishte garancitë juridike të nevojshme për të funksionuar siç është projektuar.

Paketa juridike e një rikthimi në Prishtinë

Një projekt serioz për rikonfigurimin e Speciales do të duhej të shihej si paketë e integruar. Në minimum, do të kërkonte: ndryshimin ose zëvendësimin e marrëveshjes me Holandën; përcaktimin kushtetues nëse neni 162 duhet të ndryshohet; ndryshimin e Ligjit nr. 05/L-053 aty ku është e nevojshme; krijimin e një regjimi të ri për privilegjet dhe imunitetet; një sistem të posaçëm të sigurisë dhe mbrojtjes së dëshmitarëve; rregullimin e paraburgimit dhe ekzekutimit të dënimeve; dispozita kalimtare për procedurat ekzistuese; si dhe marrëveshje të reja ndërkombëtare dhe procedurat përkatëse të ratifikimit.

Kjo paketë do të duhej të hartohej para se Kuvendi të merrte një vendim përfundimtar. Përndryshe, ekziston rreziku që një akt politik të miratohet pa pasur mekanizmin juridik që e bën atë të zbatueshëm.

Në këtë kuptim, një komision i posaçëm juridiko-kushtetues do të mund të ishte mekanizmi i parë institucional për të analizuar përputhshmërinë e çdo modeli të ri me Kushtetutën, marrëveshjet ndërkombëtare dhe ligjin ekzistues, përpara se të hartohej një paketë konkrete amendamentesh.

Çështja e Holandës

Marrëveshja Kosovë–Holandë është hallka që e lidh drejtpërdrejt modelin aktual me territorin holandez. Ajo rregullon statusin e institucionit të zhvendosur dhe përmban dispozita të hollësishme mbi imunitetet, personelin dhe funksionimin e tij. [25]

Nëse do të synohej kthimi në Prishtinë, marrëveshja nuk do të mund të lihej jashtë procesit. Vetë marrëveshjet e shtetit pritës janë instrumente ndërkombëtare dhe ndryshimi i tyre kërkon pëlqimin e palëve sipas rregullave të zbatueshme.

Marrëveshja ndërmjet Kosovës dhe Holandës parashikon shprehimisht mundësinë e ndryshimit me pëlqimin e ndërsjellë të palëve. [26]

Kjo është një pikë me rëndësi të veçantë politike dhe juridike: Kosova nuk do të duhej të kërkonte të impononte një kthim në Prishtinë; do të duhej të negocionte një model të ri me palët përkatëse.

Nëse një marrëveshje e tillë do të arrihej, atëherë çështja do të kthehej në Kuvend për procedurat e nevojshme kushtetuese dhe ligjore.

Mandati nuk duhet të ngatërrohet me proceset konkrete gjyqësore

Çdo debat për reformimin e Speciales duhet të ruajë një vijë të qartë ndarëse ndërmjet institucionit dhe çështjeve individuale penale. Ndryshimi i ligjit, ndryshimi i selisë ose riformatimi i marrëveshjeve ndërkombëtare nuk mund të përdoren si mekanizëm për të ndikuar në një aktgjykim, apel, hetim ose procedurë individuale.

Proceset gjyqësore duhet të vazhdojnë sipas rregullave të aplikueshme dhe të drejtat e të akuzuarve, viktimave dhe palëve të tjera duhet të mbrohen pavarësisht nga debati politik mbi institucionin.

Kjo ndarje është veçanërisht e rëndësishme në një kohë kur një vendim i shkallës së parë është ende pjesë e një procesi gjyqësor më të gjerë. Një debat për arkitekturën institucionale nuk duhet të shndërrohet në presion mbi gjykatën ose mbi procesin e apelit.

Nëse do të kishte një reformë të ardhshme, ajo duhet të jetë institucionale, jo retrospektive: të ndryshojë rregullat për të ardhmen, pa ndërhyrë në rezultatin e çështjeve konkrete.

Përfundim

Dhomat e Specializuara janë produkt i një kombinimi të veçantë të së drejtës kushtetuese të Kosovës, legjislacionit vendor dhe marrëveshjeve ndërkombëtare. Kjo e bën juridikisht të pamjaftueshme një nismë që do të synonte zhbërjen e tyre vetëm përmes shfuqizimit të Ligjit nr. 05/L-053.

Një votë e Kuvendit mund të ndryshojë ligjin, por nuk mund të ndryshojë vetvetiu Kushtetutën. Një ligj i zakonshëm nuk mund të zëvendësojë një marrëveshje ndërkombëtare. Dhe një vendim i njëanshëm vendor nuk mund të ndryshojë vetvetiu marrëveshjen që përcakton praninë e institucionit në Holandë.

Nga ana tjetër, as qëndrimi se “Specialja nuk mund të ndryshohet” nuk është juridikisht i mjaftueshëm. Ligji vetë e njeh ekzistencën e selisë në Kosovë krahas selisë në shtetin pritës, ndërsa marrëveshja me Holandën parashikon mundësinë e ndryshimit me pëlqimin e palëve. [27]

Problemi më i madh juridik shfaqet te funksionet që Kushtetuta i lidh shprehimisht me ushtrimin e kompetencave jashtë territorit të Kosovës, veçanërisht paraburgimi dhe ekzekutimi i dënimeve. Për këtë pjesë, një kthim i plotë në Prishtinë do të kërkonte një analizë kushtetuese shumë më të thellë dhe potencialisht ndryshim të nenit 162. [28]

Prandaj, debati juridikisht serioz nuk duhet të reduktohet në formulën “ta mbyllim apo të mos e mbyllim Specialen”.

Pyetja reale është më e ndërlikuar: a mund të rikonfigurohet institucioni në mënyrë që të ruhet mandati, pavarësia dhe standardet ndërkombëtare të drejtësisë, por të ndryshohet modeli i ushtrimit të tij dhe, nëse arrihet marrëveshja e nevojshme ndërkombëtare dhe kushtetuese, të rikthehet një pjesë ose e tërë veprimtaria e tij në Kosovë?

Juridikisht, përgjigjja nuk mund të jepet me një “po” ose “jo” të vetme. Përgjigjja varet nga ajo se çfarë ndryshohet: selia, procedurat, administrata, paraburgimi, ekzekutimi i dënimeve, statusi i personelit apo vetë kompetencat kushtetuese.

Pikërisht për këtë arsye, një iniciativë serioze e Kuvendit nuk do të duhej të fillonte me një projektligj për “zhbërjen e Speciales”, por me një analizë të plotë kushtetuese, ndërkombëtare dhe ligjore të të gjitha skenarëve të mundshëm.

Nëse qëllimi politik do të ishte kthimi i institucionit në Prishtinë, atëherë objektivi juridik nuk do të duhej të formulohej si “mbyllje e Speciales”, por si rikonfigurim i statusit, selisë dhe mënyrës së ushtrimit të mandatit të saj, përmes një pakete të koordinuar kushtetuese, ligjore dhe ndërkombëtare.

Kjo do ta kthente debatin nga reagimi politik në projekt juridik.

Dhe vetëm një projekt i tillë do të mund të përcaktonte realisht se çfarë mund të ndryshohet, çfarë nuk mund të ndryshohet me ligj të zakonshëm, çfarë kërkon amendament kushtetues dhe çfarë kërkon marrëveshje me shtetet dhe partnerët ndërkombëtarë.

Në fund, çështja nuk është vetëm se ku ndodhet Specialja.

Çështja është nën çfarë baze juridike, me çfarë garancish dhe në çfarë forme mund të ushtrohet mandati i saj në të ardhmen.   /2LONLINE/

Fusnotat,

[1] Kosovo Specialist Chambers, Foundational Documents, dokumentet themeluese të Dhomave të Specializuara.

[2] Kosovo Specialist Chambers, Foundational Documents; Ligji i Republikës së Kosovës për ratifikimin e Shkëmbimit të Letrave, 23 prill 2014.

[3] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162, i shtuar me Amendamentin nr. 24; Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykimi në rastin KO26/15.

[4] Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 3 gusht 2015.

[5] Agreement between the Kingdom of the Netherlands and the Republic of Kosovo concerning the Hosting of the Kosovo Relocated Specialist Judicial Institution in the Netherlands, 15 shkurt 2016.

[6] Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor’s Office – Role and Competencies.

[7] Ligji nr. 05/L-053, neni 3(6).

[8] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162(4).

[9] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 65.

[10] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 19; Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, jurisprudenca për raportin ndërmjet marrëveshjeve ndërkombëtare dhe legjislacionit vendor.

[11] Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969, nenet 26 dhe 27.

[12] Po aty, neni 39.

[13] Ligji nr. 05/L-053, neni 3(6).

[14] Agreement between the Kingdom of the Netherlands and the Republic of Kosovo concerning the Hosting of the Kosovo Relocated Specialist Judicial Institution in the Netherlands, 15 shkurt 2016.

[15] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162(4).

[16] Marrëveshja Kosovë–Holandë për pritjen e institucionit të zhvendosur, 15 shkurt 2016, dispozitat mbi statusin, privilegjet, imunitetet dhe funksionimin e institucionit.

[17] Po aty, neni 40.

[18] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162, veçanërisht paragrafi 4.

[19] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 113, paragrafët përkatës mbi shqyrtimin e amendamenteve të propozuara kushtetuese në raport me marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara.

[20] Kosovo Specialist Chambers, Frequently Asked Questions, mbi statusin e pavarur të Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar nga institucionet e Kosovës.

[21] Marrëveshja Kosovë–Holandë, dispozitat mbi privilegjet dhe imunitetet e institucionit dhe personelit.

[22] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162(4); Ligji nr. 05/L-053.

[23] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162(4).

[24] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 65 dhe dispozitat kushtetuese për marrëveshjet ndërkombëtare.

[25] Agreement between the Kingdom of the Netherlands and the Republic of Kosovo concerning the Hosting of the Kosovo Relocated Specialist Judicial Institution in the Netherlands, 15 shkurt 2016.

[26] Po aty, neni 40.

[27] Ligji nr. 05/L-053, neni 3(6); Marrëveshja Kosovë–Holandë për pritjen e institucionit të zhvendosur.

[28] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162(4).

Prishtinë,17.09.2026