“Sistemi” i Lubonjës!
Shkruan: Zejnullah Jakupi
(2L ONLINE) – Çfarë është “sistemi” i Lubonjës? Në esenë e fundit z. Lubonja spikati këtë problematikë me shembuj nga përditshmëria politike në Shqipëri. Me ketë rast ai nuk e sqaroi nocionin e sistemit, sipas konceptit sociologjik, por u mor me arsyetimin hipotetik se nuk “është e lehtë të japësh një përgjigje që do ta përkufizonte me kufij dhe trajtë të qartë atë që e quajmë “sistem”. Duke kërkuar një botëkuptim sqarues nuk u ndal as “në akuzat marksiste se e keqja është sistemi kapitalist i pronës private”, por as nuk shpjegoi më tej, si t´i shpjegojmë në mënyrë shkencore defektet e sistemit në shoqërinë shqiptare. Sistemi është sistem, varësisht interpretimit ideologjik, nëse është kapitalist apo socialist. Madje, Shqipëria këtë sistem ka, kapitalist dhe nuk po funksion si duhet, sepse aktorët e tij politikë mundohen ta bastardojnë atë, në çdo hap. Lubonja e tregoi se si funksionojnë institucionet shtetërore dhe publike, si ecën ekonomia, politika, kultura, opinioni publik-media në Shqipëri.
Si duhet të jetë sistemi ose si dëshiron ta shoh Fatos Lubonja “sistemin”? S´pari, sistemi i Lubonjës është sistem prej letre dhe i brishtë. Këtë model e kanë kopjuar gabimisht shqiptarët, si në Shqipëri po ashtu edhe në Kosovë. Bazamenti i sistemit janë strukturat e tija. Brenda këtij areali politik e institucional nuk kryhet funksioni si duhet, ashtu siç i kërkon kondita e strukturës. Defektet; zyrtari lejon të korruptohet edhe pse ligji nuk e lejon. Zyrtari nuk punon me përkushtim, me veprimin e tij e shkatërron gjegjësisht e dobëson strukturën ose strukturat e sistemit.
Pse shoqëria shqiptare është e dobët e korruptuar dhe jo funksionale?
I kujt është faji? A është tek njerëzit që vjedhin e që kanë synim ta dobësojnë sistemin, pavarësisht nëse janë pjesë e strukturës apo jo, apo duhet ti llogarisim vetëm ata që janë pjesë të institucioneve si strukturë sociale. Lubonja i fut gjithë në një thes, zyrtarin dhe njeriun e thjesht dhe kështu bëhen gjithë “një rrjet kriminal”. Elementet e tilla, siç shprehet ai, “ mbajnë në këmbë edhe ngrehinën e pushtetit të Kryeminstrit (…) (ata) që kontrollojnë njëherësh pushtetin politik, atë ekonomik, atë mediatik, atë gjyqësor – gjithçka në këtë vend. Janë ata që duke mos qenë në gjendje të ngrenë një ekonomi të ndershme, futen në politikë/sistem dhe i shfrytëzojnë institucionet e kapura prej tyre për t’u pasuruar në mënyrën më të pandershme: duke grabitur pronën publike. Për mua, thotë Lubonja, ky është sistemi që fillon, që me mënyrën se si janë ndërtuar partitë politike: (si kompani biznesi privat) e mbaron tek njeriu i thjeshtë që nuk mund të mbijetojë pa bashkëpunuar në një mënyrë a në një tjetër me këtë sistem”.
Siç shihet Lubonja e gjen fajtorin, por nuk mund ta ndaj nga masa, ata janë shumë… prandaj i duhet ta dërgojë në burg gjithë sistemin. Unë mendoj se kjo është e pamundur! Të fillojmë pra ti fusim në burg vetëm strukturat që janë në institucione e që pranojnë të korruptohen. Kjo duhet të jetë zgjidhja. Pastaj duhet filluar hulumtimin e shkakut. Tek më pas të fillohet me ndërtimin e strukturave ideale. Çdo zyrtar, çoftë ai (aktori) politikë apo zyrtari i zakonshëm duhet të jetë një burokrat i vërtet, ai nuk ka subjektivitet por është hallkë e sistemit, i bindet sistemit dhe jo aktorëve a tekeve subjektive të personaliteteve dhe nuk korruptohet.
Si e shpjegojnë këtë fenomen sociologët Talcot Parsons dhe Niklas Luhmann?
Gjithashtu sistemi i Lubonjës ka shumë pak të ngjarë me atë të Talcott Parsons i cili i vuri bazat e sistemit të shoqërisë amerikane. Shoqëria moderne sipas Parsons është e konceptuar në sisteme sociale(1976). Struktura mundëson kryerjen e një funksioni. Pasuesi i teorisë së sistemeve sociale Niklas Luhman do ta vinte të kundërtën, funksionin në shërbim të strukturave. Duke u mbështetur në shoqërinë amerikane të viteve 60-70 Parsons zhvilloi shemën e AGIL-it, përmes të cilës strukturonte hierarkinë e sistemeve sociale. A- do të thotë përshtatje (Adaption) me të cilin e definonte sistemin ekonomik, me G(goal- Attainment- rendiste politikën), I-Integration shoqërinë dhe L-Latent pattern maintenance vendoste sistemin e normave, vlerave kulturore, gjegjësisht sistemin kulturor. Secili sistem gjegjësisht nënsistem duhet te jetë i pavarur dhe të kryej funksionin e tij. Autonomia e tyre është një varshmëri gjysmë e hapur(Luhmann). Fija që i lidhë ato janë “mediet e gjeneralizuar”. Tek Parsons paraja është “mediumi i gjeneralizuar” i cila i lidh sistemet mes veti. Tek Luhmann nuk është më vetëm paraja, por edhe atribute tjera si pushteti, dashuria, drejtësia, informacioni që mundëson funksionimin e sisteme e nënsistemeve sociale, të cilat prodhohen dhe riprodhohen nga elementet e tyre (autopoesis).
Media si subsistem i opinionit
Deri sa për Lubonjën media në Shqipëri ndihmon pushtetarët e bosët të mbajnë në këmbë dhe ngrehinën e pushtetit të tyre, në shtetet perëndimore media ka funksion të informimit, bënë lidhjen mes sistemeve, mbetet në masë solide e pavarur në kuptimin e ndikimit ose të subordinimit. Gazetaria si subsistem i shoqërisë, do të thotë(Manfred Rühl 1980) i pavarur ndaj sistemit të ambientit/publikut, duke inkorporuar hierkinë e brendshme të organizimit, vendimmarrjes, përfilljen e vlerave dhe normave që përbëjnë pragmatizmin e veprimit. Pikëvështrimi i tillë përbën një mënyrë të përshkrimit kompleks të medieve në relacion me sistemet tjera duke inkorporuar edhe sistemin personal të individid, i cili është i inkorporuar brenda sistemit si hallkë e pandashme e tij. Perspektiva makro-sociale i kupton gazetarët si elemente të sistemit të cilët veprojnë në funksion të përmbushjes së rolit të caktuar nga mediumi. Gazetari idealist ashtu si politikani apo zyrtari i administratës duhet të jetë një burokrat i mirëfilltë, do i shërbente vetëm sistemit, në këtë rast, komunikimit dhe interesit publik, në funksion të informimit, kontrollit dhe kritikës kundrejt sistemeve tjera. Teoria e sistemeve sociale ka megjithatë edhe pika kritike, për këtë herëve tjera! /2L ONLINE/