“Shqipëria e Madhe” dhe roli i krerëve vendor në Bihor (1941–1943): ndërmjet politikës së pushtuesit dhe strategjive të mbijetesës

Termi “Shqipëria e Madhe” nuk mjafton për ta shpjeguar historinë e Bihorit gjatë viteve 1941–1943. Në një hapësirë të pushtuar, të ndarë dhe vazhdimisht të kërcënuar nga dhuna, veprimet e elitave vendore duhet të shqyrtohen edhe si përpjekje për mbrojtjen dhe mbijetesën e popullsisë.

Nga Ismet Azizi

Kumtesa me këtë temë, e paraqitur në simpoziumin shkencor kushtuar Bihorit gjatë viteve 1939–1948, të mbajtur në Petnjicë, zgjoi interesim të veçantë ndër studiuesit, pjesëmarrësit dhe publikun. Debati që pasoi dëshmoi se çështja e ashtuquajtur “Shqipëri e Madhe” vazhdon të jetë një prej temave më të ndjeshme dhe, njëkohësisht, më të keqinterpretuara në historiografinë kushtuar Luftës së Dytë Botërore.

Në një pjesë të konsiderueshme të historiografisë jugosllave dhe serbe, zhvillimet e viteve 1941–1943 në Kosovë, Sanxhak dhe Bihor janë vendosur nën një shpjegim pothuajse të gatshëm: krijimi i “Shqipërisë së Madhe” dhe bashkëpunimi i elitave vendore me pushtuesin. Një qasje e tillë, megjithatë, i redukton proceset e ndërlikuara politike, ushtarake dhe shoqërore në një formulë të vetme ideologjike.

Ajo nuk e merr sa duhet parasysh faktin se Shqipëria, që nga prilli i vitit 1939, ishte vetë një vend i pushtuar. Kufijtë e vendosur pas prillit të vitit 1941 nuk ishin rezultat i një vendimi të lirë të shtetit shqiptar dhe as realizim i një programi sovran kombëtar shqiptar. Ata u përcaktuan nga Italia fashiste në përputhje me interesat e saj ushtarake, strategjike dhe administrative në Ballkan.

Prandaj, bashkimi i një pjese të viseve shqiptare me territorin e administruar nga Tirana nuk mund të barazohet automatikisht me realizimin e një projekti të quajtur “Shqipëria e Madhe”. Një barazim i tillë e ngatërron aspiratën historike të shqiptarëve për bashkim kombëtar me politikën territoriale të një fuqie pushtuese.

Një term që kërkon shpjegim kritik

Shprehja “Shqipëria e Madhe” nuk ishte emërtimi politik i programit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe as formulim i dalë nga dokumentet themelore të lëvizjes kombëtare shqiptare. Kërkesat shqiptare për autonomi dhe bashkim të vilajeteve të banuara nga shqiptarët mbështeteshin në parimin e mbrojtjes së territoreve dhe të bashkimit kombëtar, jo në pretendimin për pushtimin e tokave të popujve të tjerë.

Termi u shfaq dhe u përhap kryesisht në diskursin publicistik, diplomatik dhe, më vonë, propagandistik të jashtëm. Me kalimin e kohës, ai mori një kuptim gjithnjë e më negativ, veçanërisht në diskursin politik serbo-jugosllav, ku shërbeu për ta paraqitur pothuajse çdo kërkesë shqiptare për bashkim kombëtar si projekt ekspansionist.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore ky term u përdor edhe për të krijuar përshtypjen se ndryshimet territoriale të vitit 1941 ishin vepër e vetë shqiptarëve. Në këtë mënyrë, politika e Italisë fashiste dhe vendimet e administratës pushtuese iu atribuuan një projekti të supozuar shqiptar.

Pikërisht këtu qëndron nevoja për një dallim themelor: tjetër ishte politika e pushtuesit italian, ndërsa tjetër ishin interesat, pritjet dhe strategjitë e popullsisë shqiptare dhe myslimane që jetonte në këto hapësira.

“Një term që kërkon shpjegim kritik”, menjëherë pas paragrafit për përdorimin e hershëm të termit. Rrjedha do të jetë:

Termi u shfaq dhe u përdor fillimisht në diskursin publicistik dhe diplomatik të jashtëm, pa qenë emërtim zyrtar i programit politik shqiptar. Përdorimi i tij në periudhën para Luftës së Dytë Botërore ishte i kufizuar dhe nuk e kishte ende kuptimin e plotë ideologjik që do të merrte më vonë.

Vetëm pas vitit 1945, e sidomos pas publikimit të Memorandumit të Akademisë Serbe të Shkencave dhe të Arteve (SANU) më 1986, ky term u bë pjesë përbërëse e diskursit politik dhe propagandistik, përmes të cilit lëvizja kombëtare shqiptare paraqitej si kërcënim i përhershëm për popullin serb dhe për shtetin jugosllav.

Në këtë mënyrë, “Shqipëria e Madhe” nuk përdorej vetëm si përshkrim i ndryshimeve territoriale të vitit 1941, por edhe si një akuzë politike e përgjithshme kundër kërkesave shqiptare për barazi, të drejta kombëtare dhe vetëvendosje.

Bihori nuk ishte hapësirë e veprimit të lirë politik

Rasti i Bihorit e bën edhe më të dukshme pamjaftueshmërinë e shpjegimeve të përgjithshme për “Shqipërinë e Madhe”. Bihori i viteve 1941–1943 ishte një hapësirë kufitare e ndarë ndërmjet zonave të ndryshme të pushtimit, me administrata të paqëndrueshme dhe me një popullsi të ekspozuar ndaj pasigurisë së vazhdueshme.

Elitat vendore – udhëheqësit politikë, fetarë, administrativë dhe ushtarakë – nuk vepronin në kushte të sovranitetit politik. Vendimet e tyre merreshin nën trysninë e pushtuesit, të rrezikut nga konfliktet ndëretnike, të veprimtarisë së formacioneve çetnike dhe të frikës nga përsëritja e dhunës së përjetuar gjatë dekadave të mëparshme.

Për popullsinë myslimane të Bihorit, rrëzimi i Mbretërisë Jugosllave nuk nënkuptonte vetëm ndryshimin e një pushteti. Kujtesa e dhunës, e reformës agrare, e kolonizimit, e shpërnguljeve dhe e margjinalizimit politik vazhdonte të ishte e pranishme. Në rrethana të tilla, kërkimi i mbrojtjes pranë një administrate, organizimi i strukturave të armatosura vendore ose lidhja me qendrat politike shqiptare nuk mund të interpretohen vetëm si shprehje e bashkëpunimit ideologjik me pushtuesin.

Këto veprime duhet të shqyrtohen edhe si strategji të kushtëzuara nga nevoja për mbijetesë. Kjo nuk do të thotë se çdo vendim i elitave vendore duhet të arsyetohet ose të përjashtohet nga vlerësimi kritik. Do të thotë vetëm se veprimet e tyre duhet të vendosen në rrethanat reale historike në të cilat janë ndërmarrë.

Në vazhdim, analiza duhet të kalojë te ndarja administrative e Bihorit, pozita e zonës neutrale dhe roli konkret i udhëheqësve vendorë, për të treguar se ndërmjet politikës së pushtuesit dhe nevojës për mbrojtjen e popullsisë ekzistonte një hapësirë e ndërlikuar vendimmarrjeje.

Milicia Myslimane: ndërmjet vetëmbrojtjes dhe përcaktimeve ideologjike

Një vend të veçantë në këtë histori zë Milicia Myslimane, e njohur edhe si milicia vullnetare. Ajo nuk ishte një formacion homogjen me një vijë të pandryshueshme ideologjike. Në periudha dhe rrethana të ndryshme, pjesëtarët e saj u përplasën me forcat italiane dhe gjermane, me formacionet çetnike, por edhe me njësitë partizane, sa herë që veprimet e tyre konsideroheshin kërcënim për popullsinë vendore. Prandaj, roli i kësaj milicie nuk mund të vlerësohet vetëm sipas marrëdhënieve që kishte me njërën apo tjetrën palë ndërluftuese. Nëse antifashizmi nuk kufizohet vetëm në përkatësinë ndaj lëvizjes partizane, por përfshin edhe rezistencën kundër pushtimit, dhunës dhe rrezikut të shfarosjes, atëherë mbrojtja e pragut të shtëpisë, e familjes, e jetës dhe e pronës nga forcat pushtuese përbënte, në thelbin e saj, edhe lufta antifashiste. Kjo nuk i përjashton rastet e bashkëpunimit të përkohshëm ose të marrëveshjeve taktike me pushtuesit, por tregon se veprimet e milicisë përcaktoheshin më shumë nga nevoja për mbijetesën e popullsisë sesa nga besnikëria e qëndrueshme ndaj një ideologjie apo qendre të vetme politike.