Romani – Thirrje e heshtur për ruajtjen e kujtesës kolektive

(Vështrim kritik mbi romanin “Palltoja e të munguarit” të shkrimtares Albina Idrizi)

Nga Mexhid MEHMETI

Romani “Palltoja e të munguarit” i shkrimtares kosovare Albina Idrizi shfaqet si një dëshmi letrare e gjallë mbi përjetimin e luftës dhe mungesës, e rrëfyer me një finesë poetike dhe strukturë narrative që i kapërcen kufijtë e thjeshtësisë dokumentare. Në këtëvepër autorja sjell një prozë që e përzien kujtesën intime familjare me historinë kolektive të Kosovës, duke e kthyer një objekt të zakonshëm, pallton e të atit të munguar, në një simbol të fuqishëm të pranisë së munguar, të dhimbjes dhe të shpresës.

Struktura dhe gjuha narrative

Albina Idrizi zgjedh një stil narrativ introspektiv dhe të fragmentuar, ku ndërthuren kujtime fëmijërore, rrëfime të nënës e të gjyshes, episode të përditshmërisë së luftës dhe fragmente dokumentare (nënshkrime lajmesh nga Euronews, Telegraf, Tv Klan etj.). Ky mozaik krijon një tekst me shumë shtresa, ku intima familjare ballafaqohet me dhunën historike dhe me trauma kolektive.

Gjuha është e pasur me përshkrime imazhesh, ku sendet marrin jetë dhe simbolikë: palltoja nuk është më vetëm një veshje, por është një “trup” i munguar, një “prani e heshtur” që ndjek personazhet në çdo hap. Elementi i personifikimit të palltos krijon atmosferë gati mitike, ku kufiri mes reales dhe të imagjinuarës venitet.

Tematika qendrore

Mungesa dhe prania – Figura e të atit, e përfaqësuar nga palltoja, është gjithnjë e pranishme, edhe pse ai vetë mungon fizikisht. Kjo mungesë shndërrohet në një formë të re të pranisë, që strukturohet përmes kujtesës, frikës dhe dashurisë.

Kujtesa e luftës – Përmes syve të një fëmije, romani rikthen atmosferën e ankthit, frikës dhe shpresës gjatë viteve të luftës së fundit në Kosovë. Episodet e dhimbshme – bombardimet, shpërnguljet, vrasjet – ndërthuren me rituale të vogla të mbijetesës, si loja me “pallton” apo fshehja e ushqimit.

Objekti si arkiv i kujtesës – Palltoja bëhet bartëse e kujtimeve familjare dhe e narrativës kolektive. Si në veprat e letërsisë moderne evropiane (kujto Prustin me “Biskotën Madeleine”), një objekt i zakonshëm bëhet pikënisje e një eksplorimi të thellë emocional dhe historik.

Palltoja është figura qendrore e romanit. Ajo simbolizon:

Mbrojtjen – një veshje që ngroh, një figurë që ofron siguri edhe në mungesë.

Trashëgiminë – lidhjen e brezave (gjyshja e përqafon pallton sikur të përqafonte të birin).

Shenjën e mungesës – ngjyra, era e duhanit, qepjet e verdha të theksuara bëhen kujtesë e vazhdueshme e humbjes.

Objektin magjik – në lojën e fëmijëve, palltoja merr funksion të ngjashëm me një “mburojë” kundër frikës, duke u bërë një artefakt i mbijetesës.

Ndërthurja e dokumentares me artistiken

Një nga tiparet më të veçanta të romanit është futja e fragmenteve të lajmeve televizive e gazetare, që dokumentojnë zhvillimet e luftës. Kjo teknikë krijon kontrast mes botës së brendshme intime dhe brutalitetit të jashtëm historik.

Në këtë mënyrë, romani merr funksionin e një dëshmie, duke ruajtur autenticitetin historik dhe duke i dhënë letërsisë një dimension arkivor.

Metaforizimi i sendeve – palltoja si protagonist i fshehur.

Përsëritja e ritualeve – loja e rrëfimit para palltos, që shërben si katarsis dhe si mekanizëm mbijetese.

Narrativa polifonike – zëra të ndryshëm (fëmija, nëna, gjyshja) krijojnë një rrëfim të shumëanshëm.

Intimiteti dhe poezia e prozës – frazat e gjata, plot ndjesi dhe imazhe, i japin tekstit një ritëm poetik që e dallon nga proza e zakonshme realiste.

Vlera letrare dhe kulturore

“Palltoja e të munguarit” nuk është thjesht një roman për fëmijëri e për luftë, por është një vepër që vendos në qendër mënyrën se si trauma kolektive përthithet e riprodhohet në intimen familjare. Vepra ka potencial të madh për t’u lexuar si:

Roman i kujtesës – që ruan gjurmët e një kohe të dhimbshme përmes narrativës personale.

Roman simbolik – ku mungesa dhe prania ndërthuren përmes metaforës së palltos.

Roman i identitetit – ku fëmijët dhe familja shqiptare përballen me humbjen, por edhe me forcën për të jetuar e mbijetuar.

Albina Idrizi, me romanin “Palltoja e të munguarit”, i jep letërsisë shqipe një vepër të veçantë ku gërshetohen kujtesa historike, dhimbja personale dhe fuqia simbolike e sendeve. Romani është një thirrje e heshtur për të mos harruar, për të ruajtur kujtesën kolektive dhe për të kuptuar se, edhe në mungesë, prania mund të bëhet e prekshme, e gjallë, përmes kujtimit dhe rrëfimit.  /2LONLINE/