Risitë në formën dhe mënyrën e shpalosjes poetike te Bardh Frangu

Shkruan: Timo MËRKURI

Kur flasim për risitë në poezinë e Bardh Frangut, mbështetur dhe në dhjetë poezitë e publikuara te revista letrare AGMIA, nuk kemi parasysh vetëm temat që poeti trajton apo idetë që përcjell. Vëmendja jonë do të përqendrohet te mënyra se si ai e ndërton poezinë dhe e shpalos mendimin brenda saj.

Do të shohim si e kthen një ide në pamje konkrete, si i vë imazhet në marrëdhënie e përplasje dhe si përmbys një rend të njohur. Do të ndalemi edhe te ndërtimi i atmosferës, zhvendosja e tonit, përdorimi i përsëritjes dhe i ligjërimit të drejtpërdrejtë. Vëmendje do t’i kushtojmë gjithashtu organizimit skenik të hapësirës dhe mënyrës se si përfundimet e disa poezive e ndryshojnë ose e lënë të hapur kuptimin e tyre.

Në këto poezi, mendimi nuk vjen gjithmonë si pohim i drejtpërdrejtë. Shpesh ai merr formën e një sendi, të një peizazhi, të një situate groteske apo të një pamjeje që në fillim duket e pamundur. Kjo i kërkon lexuesit të ndjekë jo vetëm atë që thuhet, por edhe lëvizjen e imazheve, lidhjet që krijohen mes tyre dhe ndryshimet që pëson kuptimi gjatë leximit. Pikërisht në këtë mënyrë të shpalosjes qëndrojnë disa nga veçoritë më të dallueshme të këtyre poezive.

Kur përdorim fjalën “risi”, nuk kemi parasysh se këto mënyra ndërtimi janë të panjohura në poezinë shqipe apo se shfaqen për herë të parë në të. Kemi parasysh mënyrën e veçantë se si ato marrin formë dhe shpalosen në këtë grup poezish të Bardh Frangut.

1. Kur mendimi merr trajtën e një pamjeje

Një nga risitë më të dallueshme në poezinë e Frangut është shndërrimi i mendimit abstrakt në një pamje konkrete, të prekshme, përmes së cilës ideja nuk shpjegohet, por bëhet e dukshme. Te “Vjellja e lirisë”, vargu “E shoh si tani vjellin lirinë në pjatat e zbrazëta” e nxjerr lirinë nga hapësira e një koncepti të përgjithshëm dhe e vendos përballë një pamjeje të rëndë, ku ajo lidhet me zbrazëtinë dhe poshtërimin njerëzor. Poeti nuk na shpjegon gjatë se si është cenuar liria; ai na e tregon përmes një veprimi që ngjall neveri dhe trishtim.

E njëjta mënyrë ndërtimi shfaqet te “Liria në thes të zi”, ku liria merr trajtën e një thesi najloni që kundërmon në mes të qytetit. Sendi i zakonshëm bëhet bartës i një gjykimi shoqëror, ndërsa mbeturinat e hedhura brenda tij marrin kuptim përtej pranisë së tyre materiale. Një konkretizim tjetër, me ngarkesë më të thellë njerëzore, gjendet te “Flamuri i marrëzisë”, ku njeriu përfytyrohet si “një plaçkë e hedhur në trotuar”, që pret të merret nga punëtorët e pastërtisë. Në të tria rastet, mendimi poetik merr trup përmes një pamjeje që mbetet në kujtesën e lexuesit.

2. Përmbysja e botës së njohur

Një tjetër mënyrë e ndërtimit poetik është përmbysja e marrëdhënieve të zakonshme

mes qenieve, sendeve dhe kuptimeve, për të nxjerrë në pah çrregullimin e realitetit. Shembulli më i qartë gjendet te “Lumëbardhi lirikë me shi”, ku poeti sjell një botë të përmbysur: “Ku qengji han ujkun / Ku gjeli i hipë dhelprës mbi shpinë”. Këtu prishet logjika e njohur e fabulës. I dobëti bëhet i fortë, ndërsa marrëdhëniet mes kafshëve marrin një drejtim të kundërt me atë që njohim. Përmbysja nuk mbetet lojë imagjinative; ajo shpreh një realitet ku edhe rendi i gjërave duket se ka humbur kuptimin.

Një përmbysje me tjetër ngjyrim shfaqet te “Vjellja e lirisë” dhe “Liria në thes të zi”, ku ideali i lirisë përfundon në pamje të mjerimit dhe të ndotjes morale. Edhe te “Në teatrin absurd të Dardanisë”, flamuri i lirisë është shqyer dhe në shtizë është varur një maskë e madhe. Këto raste nuk janë të njëjta me përmbysjen e fabulës te “Lumëbardhi lirikë me shi”, por tregojnë se Frangu e përdor përmbysjen edhe në nivelin e simboleve dhe të kuptimeve. Te “Majat e marrëzisë”, ndërkaq, absurdi shfaqet përmes një rendi shoqëror ku marrëzia ngjitet në maja dhe bëhet pjesë e jetës së përditshme.

3. Imazhe që mblidhen në një tablo të vetme

Grumbullimi i imazheve është një mënyrë me të cilën poeti e zgjeron kuptimin, duke vendosur pranë njëra-tjetrës pamje që nuk lidhen gjithmonë përmes një rrëfimi të drejtpërdrejtë. Te “Liria në thes të zi”, sendet e mbledhura në thes — “kondoma”, “brekë të shqyera bodrumesh”, fjalime përkujtimesh, ambalazhe viagrash dhe fatura pa paguar — nuk janë hollësi të rastësishme. Secila shton diçka në tablonë e një realiteti të degraduar. Thesi bëhet një lloj pasqyre ku përplasen ndotja materiale, hipokrizia publike dhe zhgënjimi moral.

Te “Zallahi e madhe”, grumbullimi merr një funksion tjetër. Trëndafilat, dredhëzat dhe reja e bardhë vijnë pranë fëmijës së shtrirë në trotuar, këlyshëve të sëmurë dhe punëtorëve të hedhur në kontejner. Bukuria dhe mizoria e jetës vendosen në të njëjtën hapësirë. Poeti nuk i lidh këto pamje me një shpjegim të gjatë; i lë të qëndrojnë pranë njëra-tjetrës, derisa ato të krijojnë një ngarkesë të përbashkët emocionale. Edhe te “Majat e marrëzisë” hasim një varg pamjesh groteske, por atje ato ndërtojnë kryesisht një tablo satirike të marrëzisë shoqërore. Pra, grumbullimi nuk ka gjithmonë të njëjtin funksion: herë krijon një portret të degradimit, herë shpreh mbingarkesën e ndërgjegjes përballë asaj që ndodh.

4. Peizazhi që e ndërton atmosferën

Në disa poezi, gjendja shpirtërore nuk shpallet që në fillim, por përhapet ngadalë përmes hapësirës dhe pamjeve. Risia qëndron në ndërtimin gradual të atmosferës, ku peizazhi merr pjesë në krijimin e emocionit dhe nuk mbetet thjesht sfond i ngjarjes. Kjo shihet qartë te “Ditë e verdhë trishtimi”. Poezia nis me pamundësinë për të kaluar Moravën: “Nuk më bëjnë këmbët ta kaloj Moravën”. Më pas vijnë uji i turbullt, peshqit që hanë njëri-tjetrin, era që shkund gjethet bashkë me kujtimet dhe reja e zezë mbi Beguncë. Trishtimi nuk thuhet vetëm me fjalë; ai përhapet në të gjithë peizazhin.

Kur shfaqet kujtimi i mikut, ai tashmë është përgatitur nga kjo atmosferë e rëndë. Vargu “Një shtizë e fortë në flamurin e fjalës” e ngre figurën e Ramadan Musliut mbi përmasën e një kujtimi vetjak dhe e lidh me qëndrueshmërinë e fjalës. Një atmosferë e ngjashme trishtimi, por e ndërtuar përmes një peizazhi tjetër, gjendet te “Ndryshku i dëshpërimit”, ku kryqi i thyer, liqeni dhe strehët e vilës marrin pjesë në gjendjen e pagjumësisë dhe të shqetësimit. Te “Lumëbardhi lirikë me shi”, lumi i turbullt bëhet gjithashtu pasqyrë e një gjendjeje të plagosur. Megjithatë, te “Ditë e verdhë trishtimi” mbizotëron përhapja e dhimbjes në atmosferë, ndërsa në poezitë e tjera peizazhi merr edhe funksione të tjera.

5. Nga grotesku te lirizmi

Një veçori tjetër e poezive të Frangut është aftësia për të kaluar nga një gjendje emocionale në tjetrën, pa e mbajtur poezinë të mbyllur në një ton të vetëm. Risia qëndron në ndryshimin e regjistrit emocional, ku grotesku, ironia dhe revolta mund të hapin papritur një shteg drejt mallit dhe ndjeshmërisë lirike. Te “Lumëbardhi lirikë me shi”, përmbysjet e botës së fabulës krijojnë një atmosferë absurde, por poezia nuk përfundon në këtë gjendje. Ajo zhvendoset drejt kujtesës poetike dhe dëshirës për një takim me Azem Shkrelin: “O sa kam etje të pi një kafe me ty / Lumëbardhin ta shndërrojmë në lirikë me shi”. Pas pamjeve të çrregullimit shfaqet malli për një poet dhe për një bisedë që do ta kthente lumin në poezi.

Një lëvizje tjetër emocionale gjendet te “Ndryshku i dëshpërimit”, ku peizazhi i Shën Naumit dhe Drilonit lidhet me praninë e Lasgushit, me mungesën dhe me një shqetësim që nuk gjen qetësi. Te “Ditë e verdhë trishtimi”, dhimbja për mikun shpaloset përmes një lirizmi të

përmbajtur, ndërsa te “Zallahi e madhe” bukuria e natyrës përplaset me pamjet e vuajtjes njerëzore. Këto poezi nuk e ndërtojnë kalimin emocional në të njëjtën mënyrë, por dëshmojnë se poeti nuk e

kufizon veten në një regjistër të vetëm. Grotesku dhe lirizmi mund të bashkëjetojnë, ashtu si revolta dhe malli.

6. Përsëritja që i jep ritëm dhe kuptim poezisë

Në disa poezi, përsëritja nuk shërben vetëm për të theksuar një mendim apo për t’i dhënë ritëm vargut. Ajo bëhet bosht organizues i poezisë, duke e rikthyer lexuesin te një gjendje që përsëritet dhe nuk kapërcehet lehtë. Kjo mënyrë shfaqet qartë te “Flamuri i marrëzisë”, ku vargu “Kur këmbët ecin pa zemër” përsëritet në fillim të disa njësive poetike. Çdo rikthim e zgjeron kuptimin e tij: fillimisht lidhet me humbjen e drejtimit dhe të frymës së brendshme, pastaj me pamundësinë për të gjetur udhën e fëmijërisë e të dashurisë dhe, më në fund, me përballjen me një realitet të deformuar.

Përsëritja krijon një lëvizje rrethore, por nuk e kthen poezinë në një përsëritje të thjeshtë të së njëjtës ide. Çdo rikthim sjell një pamje të re dhe e rëndon më tej gjendjen e folësit. Një përsëritje me funksion tjetër mund të vërehet edhe te “Zallahi e madhe”, ku vargjet “Kam parë” dhe “Nuk kam” organizojnë rrjedhën e pamjeve dhe të përjetimit. Aty përsëritja shërben për të mbledhur dëshmitë e një realiteti që e ka mbingarkuar poetin; te “Flamuri i marrëzisë” ajo bëhet shenja e një gjendjeje të vazhdueshme, nga e cila nuk gjendet lehtë dalje.

7. Fjala e drejtpërdrejtë në çastin e shpërthimit

Frangu nuk i nënshtrohet gjithmonë një ligjërimi të përmbajtur apo të zbukuruar. Në disa raste, ai e fut në poezi fjalën e ashpër, të drejtpërdrejtë, madje tronditëse. Risia qëndron në përdorimin e ligjërimit të zhveshur nga zbukurimi, ku shpërthimi verbal bëhet pjesë e ndërtimit poetik dhe e shprehjes së revoltës. Shembulli më i qartë është “Kohë virusesh”, e cila nis me një vërejtje të thatë për ata që kanë të drejtë lëvizjeje dhe përfundon me vargun: “Të pshurrsha në këtë kohë virusesh”. Ky shpërthim e ndërpret çdo pritshmëri për një mbyllje të përmbajtur. Zemërimi nuk shpjegohet më tej; ai del drejtpërdrejt në fjalë.

Një ligjërim po aq i ashpër, por i shtrirë në një hapësirë më të gjerë shoqërore, gjendet te “Vjellja e lirisë”, ku fjalët e rënda dhe pamjet e ndotjes shprehin revoltën ndaj një lirie të cenuar. Edhe te “Majat e marrëzisë” shfaqet një gjuhë e drejtpërdrejtë, sidomos në vargun “Udhëzimet për kufizime ta çajnë trapin”, por aty ajo ndërthuret me groteskun dhe satirën. Te “Kohë virusesh”, përkundrazi, fjala e ashpër përqendrohet në një shpërthim të vetëm, që i jep poezisë tonin e saj përfundimtar.

8. Kur hapësira kthehet në skenë të absurdit

Një nga mënyrat më të dukshme të organizimit të poezisë te Frangu është shndërrimi i hapësirës në një skenë ku përballen njerëzit, simbolet dhe kujtesa historike. Risia qëndron në teatralizimin e realitetit, ku hapësira poetike nuk shërben vetëm si vendndodhje, por bëhet skenë e një shfaqjeje absurde. Te “Në teatrin absurd të Dardanisë”, titulli e paralajmëron këtë mënyrë leximi. Burrat me mjekra, gratë me shami, fëmijët që grimcojnë trupin e hënës dhe flamuri i shqyer vendosen në një tablo ku e përditshmja, simbolikja dhe historikja përzihen.

Më tej, poeti e zhvendos vështrimin në sheshin e Prishtinës, ku shfaqen shpata e Gjergjit, Ibri dhe Bogdani. Vargu “Ibri si mejtushëm fjalët e Bogdanit përtypë” e fut edhe lumin në këtë skenë të çuditshme, ku kujtesa historike duket sikur përtypet nga e tashmja. Kjo mënyrë e teatralizimit lidhet me groteskun e “Majat e marrëzisë”, ku personazhet dhe veprimet krijojnë një skenë satirike të jetës shoqërore. Por te “Në teatrin absurd të Dardanisë” skena zgjerohet: ajo përfshin hapësirën publike, simbolet kombëtare dhe figurat historike, duke e kthyer të gjithë vendin në një teatër të absurdit.

9. Peizazhi si kujtesë dhe si meditim

Peizazhi në këto poezi nuk është gjithmonë vetëm vendi ku zhvillohet përjetimi. Në disa raste ai bëhet bartës i kujtesës personale, letrare dhe kulturore. Risia qëndron në shndërrimin e hapësirës konkrete në një vend ku kujtesa dhe gjendja shpirtërore ndërthuren, duke e çuar poezinë drejt meditimit. Kjo shihet te “Ndryshku i dëshpërimit”, ku Shën Naumi, Driloni dhe liqeni nuk mbeten thjesht pjesë të një peizazhi natyror. Kryqi i thyer dhe “ndryshku i dëshpërimit” e vendosin hapësirën në një gjendje të cenuar, ndërsa shfaqja e Lasgushit e lidh shqetësimin e poetit me kujtesën letrare.

Lasgushi nuk përmendet thjesht si emër i traditës. Ai shfaqet si një prani që hyn në përjetimin e së tashmes, ndërsa korani, mbi shpinën e të cilit poeti dëshiron të pushojë “si një barkë e braktisur”, bëhet pjesë e këtij meditimi. Një lidhje mes peizazhit dhe kujtesës shfaqet edhe te “Ditë e verdhë trishtimi”, ku Morava dhe hapësira përreth marrin mbi vete dhimbjen për Ramadan Musliun; si dhe te “Lumëbardhi lirikë me shi”, ku lumi bëhet pikënisje për kujtesën dhe dialogun e imagjinuar me Azem Shkrelin. Te “Flamuri i marrëzisë”, kthesa, vigu ku terej këmisha dhe shelgjet e Shëngjergjit rikthejnë kujtesën e fëmijërisë. Kështu, hapësira merr kuptime të ndryshme: herë ruan kujtimin e një njeriu, herë zgjon kujtesën letrare, e herë bëhet vendi ku e tashmja ndeshet me të kaluarën.

10. Mbyllje që rihap kuptimin

Në disa nga këto poezi, vargu i fundit nuk vjen për të përmbledhur atë që është thënë, por për ta zhvendosur kuptimin ose për ta lënë lexuesin përballë një gjendjeje që nuk zgjidhet. Risia qëndron në përfundimin që nuk e mbyll plotësisht përjetimin, por e kthen lexuesin te pamjet e mëparshme dhe i bën ato të marrin një domethënie tjetër. Te “Kohë virusesh”, vargu “Të pshurrsha në këtë kohë virusesh” e ndryshon prapaveprueshëm tonin e poezisë: pas tij, edhe vargjet e mëparshme lexohen nën dritën e revoltës së drejtpërdrejtë. Në këtë pikë, vargu nuk duhet parë vetëm si shpërthim verbal, por edhe nga funksioni që merr në mbyllje: ai i jep një ngjyrim të ri gjithë poezisë dhe e lë lexuesin përballë revoltës së pazbutur të folësit.

Te “Zallahi e madhe”, përfundimi “Sall heshtja t’i jap ditës kuptim / Të mos më vras si qen kjo zallahi e madhe” nuk sjell një zgjidhje, por shpreh nevojën për t’u mbrojtur nga një realitet që e ka mbingarkuar ndërgjegjen. Ndërsa te “Flamuri i marrëzisë”, vargu i fundit – “Pa forcë ta shkulësh flamurin e marrëzisë nga huri që ka për shtizë” – e lë lexuesin përballë pamundësisë për ta ndryshuar gjendjen. Një mbyllje me tjetër natyrë gjendet te “Lumëbardhi lirikë me shi”, ku dëshira për ta kthyer lumin në lirikë e zhvendos poezinë nga pamjet e absurdit drejt mallit dhe dialogut poetik. Këto përfundime nuk kanë të njëjtin funksion, por tregojnë se mbyllja te Frangu mund të jetë shpërthim, heshtje, pamundësi ose dëshirë e parealizuar.

Në tërësinë e tyre, këto dhjetë poezi dëshmojnë se vëmendja e Bardh Frangut nuk përqendrohet vetëm te ajo që ndodh në botën përreth, por edhe te mënyra se si kjo botë merr formë brenda poezisë. Mendimi shndërrohet në pamje, rendi i njohur përmbyset, imazhet grumbullohen e përplasen, ndërsa peizazhi bëhet bartës i trishtimit dhe i kujtesës. Në poezi të tjera, përsëritja, fjala e drejtpërdrejtë dhe teatralizimi i realitetit i japin shprehjes një ton më të ashpër e më grotesk.

Këto mënyra nuk shfaqen të izoluara. Ato takohen dhe ndërthuren, duke krijuar kalime nga grotesku te lirizmi, nga revolta te malli. Te “Ndryshku i dëshpërimit”, peizazhi konkret hapet drejt kujtesës kulturore, ndërsa te “Lumëbardhi lirikë me shi” pamja e përmbysur e botës së fabulës përfundon në dëshirën për një bisedë me një poet të munguar.

Nuk do të thosha se çdo poezi i realizon këto zgjidhje me të njëjtën forcë, apo se secila prej tyre përbën një risi krejt të veçuar në kuptimin teorik. Por, të lexuara së bashku, ato zbulojnë një mënyrë të dallueshme të ndërtimit poetik. Frangu nuk e jep gjithmonë mendimin të gatshëm; shpesh e lë të lindë nga përplasja e pamjeve, nga një fjalë e ashpër, nga një kujtim që rikthehet ose nga një imazh që mbetet pezull. Ndoshta pikërisht aty, në lëvizjen mes asaj që trondit dhe asaj që prek, mund të kërkohet shenja e tij poetike. /2LONLINE/

______________________________

Për më gjerë rreth profilit krijues e letrar të Bardh Frangut, do të flitet në veprimtarinë e tretë të edicionit të 17-të, të Manifestimit “VJESHTA LETRARE E GJILANIT, që mbahet më 7 nëntor 2026, në bibliotekën e qytetit “Fan S. Noli”, në Gjilan