Nga vota për Hagën te flamuri i UÇK-së: heronjtë nuk kujtohen vetëm kur u duhen pushtetarëve

Shkruan: Isuf B.Bajrami

Ka çaste kur një shoqëri duhet të heshtë përballë kujtesës, sepse zhurma e politikës rrezikon të bëhet më e madhe se zëri i historisë. Në ato çaste nuk dëgjohen më fjalimet, flamujt apo duartrokitjet e shesheve, por dëgjohet diçka shumë më e thellë: jehona e burgjeve, dhimbja e trupave të torturuar, heshtja e varreve dhe kujtimi i atyre që e paguan lirinë me jetën e tyre. Një shoqëri që humb aftësinë për ta dalluar kujtesën nga oportunizmi politik, herët a vonë rrezikon që historinë e vet ta rrëfejnë ata që dikur e shihnin atë histori me një tjetër sy.

Protesta e sotme në Prishtinë e solli edhe një herë në qendër të vëmendjes UÇK-në, simbolikën e saj dhe fatin juridik të disa prej figurave të saj. Pjesëmarrja në një protestë, ngritja e flamurit dhe mbështetja publike për luftëtarët janë të drejta politike e qytetare.
Por përtej pamjes së sheshit ekziston një dimension tjetër, ai i kujtesës politike, i cili nuk mund të zhduket me një ndryshim retorike. Në historinë e Kosovës kanë ekzistuar qëndrime, deklarata dhe veprime politike që e kanë kundërshtuar, minimizuar ose delegjitimuar UÇK-në; në periudha të ndryshme janë përdorur edhe etiketime si “grupe të frustruara”, ndërsa më vonë, në kontekste juridike e politike të lidhura me proceset e Hagës, është bërë pjesë e diskursit edhe koncepti juridik i “ndërmarrjes së përbashkët kriminale”. Këto nocione nuk mund të barazohen dhe as të trajtohen si të ishin i njëjti akt juridik; aq më pak mund të përdoren për të prodhuar fajësi kolektive. Por ekzistenca e një gjuhe të tillë në historinë politike e publike është pjesë e realitetit që nuk mund të fshihet vetëm sepse sot disa zëra kanë ndryshuar ton.

Pyetja që lind është e pakëndshme, por e domosdoshme: çfarë ka ndryshuar në të vërtetë? Bindja politike, vlerësimi historik, apo vetëm kalkulimi i interesit? Sepse ndryshimi i mendimit është pjesë normale e jetës demokratike. Edhe politika, si çdo veprimtari njerëzore, njeh reflektimin, korrigjimin dhe pendesën. Por një ndryshim i ndershëm kërkon edhe një akt tjetër: përballjen me të kaluarën. Ai që dikur mendonte ndryshe ka të drejtë të ndryshojë qëndrim, por nuk mund të kërkojë që shoqëria të harrojë se çfarë ka menduar dje. Demokracia nuk kërkon pandryshueshmëri; kërkon transparencë. Nuk kërkon që politikanët të jenë të pagabueshëm; kërkon që të kenë integritetin për ta pranuar gabimin.

Në këtë pikë shfaqet një nga deformimet më të rrezikshme të psikologjisë politike: jo thjesht ndryshimi i qëndrimit, por rishpikja e biografisë politike. Është momenti kur individi nuk kënaqet më duke thënë se ka ndryshuar mendim, por përpiqet të krijojë përshtypjen se ka qenë gjithmonë në anën ku ndodhet sot. Ky është mekanizmi i kameleonizmit politik: ngjyra ndryshon sipas mjedisit, ndërsa kujtesa kërkohet të përshtatet me ngjyrën e re. Në rrethana të tilla, simboli pushon së qeni dëshmi e bindjes dhe shndërrohet në instrument legjitimiteti.

UÇK-ja, megjithatë, nuk u krijua për të qenë dekor i legjitimitetit politik të askujt. Për njerëzit që e bartën mbi supe luftën, ajo nuk ishte një markë politike, as një kapital elektoral dhe as një mundësi karriere. Për shumë prej tyre, rruga drejt rezistencës kishte filluar shumë më herët, në demonstrata, në ndjekje politike, në burgje dhe në tortura. Ishte një rrugë ku liria nuk premtonte pushtet, por rrezik; ku një vendim politik mund të kushtonte vite burgu, dhunë, plagë ose jetë.

Prandaj kujtesa e asaj kohe nuk mund të shkëputet nga trupi i atyre që e përjetuan. Ka kocka të thyera, muskuj të copëtuar, lëkurë të djegur, qeli burgu dhe vite poshtërimi që nuk mund të relativizohen nga retorika e ditës. Ka njerëz që dhunën e aparatit represiv të ish-Jugosllavisë nuk e kanë njohur nga dokumentarët apo tekstet shkollore, por nga trupi i tyre. Për ta, historia nuk është metaforë. Ajo është dhimbje fizike, kujtesë psikologjike dhe një barrë që vazhdon të jetojë edhe pasi institucionet kanë ndryshuar.

Në këtë kontekst merr një peshë të veçantë kujtesa e ditëve të para të luftës, kur UÇK-ja nuk ishte ende simboli i konsoliduar që është sot. Ishte një organizim që përballej me mungesa të mëdha, me pasiguri, me rrezik të vazhdueshëm dhe me një aparat shtetëror shumë më të armatosur. Në kujtesën e asaj kohe ka mbetur edhe fjalia e Adem Jasharit: “Na keni lënë në rrugë!” Katër fjalë që, të shkëputura nga çdo retorikë politike, bartin peshën e një realiteti të hidhur: ndjenjën e braktisjes në një moment kur lufta kërkonte jo vetëm guxim, por edhe furnizim, organizim dhe mbështetje.

Sot, kur disa prej atyre që në të kaluarën kanë mbajtur qëndrime kritike ndaj UÇK-së shfaqen në ballë të kauzës së saj, kjo fjali merr një jehonë të veçantë. Jo si instrument për të prodhuar armiq të rinj, por si pyetje ndaj kujtesës politike: ku ishte mbështetja atëherë, kur ajo nuk sillte kapital politik? Sepse është shumë më e lehtë të qëndrosh nën flamurin e UÇK-së pasi ai është bërë simbol i konsoliduar i luftës dhe i lirisë, sesa të mbështesësh një rezistencë kur ajo është e rrezikshme, e pasigurt dhe politikisht e kushtueshme.

Dhe këtu emri i Adem Jasharit nuk mund të ndahet nga historia e familjes Jashari. Prekazi nuk është një metaforë politike dhe as një dekor kombëtar. Është një nga plagët më të thella të historisë së Kosovës. Më 5, 6 dhe 7 mars 1998, familja Jashari u përball me sulmin e forcave serbe dhe sakrifica e saj u shndërrua në një nga simbolet themelore të qëndresës së Kosovës. Aty nuk kishte podiume, kalkulime elektorale apo kamera që kërkonin imazhin e duhur. Kishte një familje përballë një makinerie represive dhe një vendim për të mos u dorëzuar.

Pikërisht për këtë arsye, Prekazi nuk mund të përdoret si pronë simbolike e asnjë partie dhe as si certifikatë patriotizmi për asnjë politikan. Kushdo që kërkon të flasë në emër të asaj sakrifice duhet të jetë i vetëdijshëm se historia nuk pyet vetëm çfarë thua sot. Ajo pyet edhe çfarë ke thënë dje, çfarë ke mbështetur, çfarë ke kundërshtuar dhe ku ke qëndruar kur mbështetja për UÇK-në nuk ishte ende një investim i sigurt politik.

Kjo nuk do të thotë se çdo njeri që dikur ka pasur një qëndrim tjetër duhet të përjashtohet përgjithmonë nga jeta publike. Përkundrazi, një shoqëri demokratike duhet ta pranojë edhe pendesën, edhe ndryshimin e bindjes. Por pendesa ka një kusht të thjeshtë: sinqeritetin. Ndryshimi i qëndrimit është dinjitoz kur shoqërohet me pranimin e qëndrimit të mëparshëm. Ajo që e dëmton besimin publik është përpjekja për ta zhdukur të kaluarën dhe për ta zëvendësuar atë me një biografi të re, të përshtatur sipas nevojës së momentit.

Në politikë kjo mund të duket si pragmatizëm. Në psikologjinë e pushtetit, megjithatë, shpesh është një formë oportunizmi simbolik: individi përvetëson simbolin që i jep legjitimitet, pa marrë përsipër barrën morale të historisë së atij simboli. Kështu flamuri bëhet mburojë, heroi bëhet dekor dhe viktima bëhet kapital politik.

Por ka edhe një kufi tjetër që nuk duhet kaluar. Mbrojtja e UÇK-së nuk mund të shndërrohet në mbrojtje të çdo individi që ka pasur lidhje me të. Nderimi i luftës nuk kërkon heshtje për keqpërdorimet e mundshme të mjeteve të luftës, për pasurimet e pajustifikuara apo për përdorimin e emrit të saj për interesa personale. Nëse ka pasur keqpërdorime, ato duhen hetuar. Nëse dikush ka përfituar personalisht nga sakrifica e përbashkët, duhet të përgjigjet. Kjo nuk e njollos luftën; përkundrazi, e mbron atë nga ata që përpiqen ta përdorin si mburojë morale.

Dëshmorët nuk kanë rënë për t’u shndërruar në kapital elektoral. Luftëtarët nuk kanë kaluar nëpër burgje dhe tortura që dikush të ndërtojë mbi emrin e tyre një karrierë personale. Dhe familjet që kanë paguar çmimin më të lartë nuk kanë nevojë për aktorë politikë që t’u interpretojnë sot sakrificën sipas interesit të ditës.

Edhe çështja e Hagës kërkon të njëjtën maturi. Proceset gjyqësore duhet të trajtohen juridikisht, jo emocionalisht: me prova, me të drejtën për mbrojtje, me standardet e një gjykimi të drejtë dhe me respektimin e prezumimit të pafajësisë deri në vendimin përfundimtar. Një proces penal nuk mund të përdoret për ta dënuar një popull të tërë dhe as për të prodhuar fajësi kolektive. Por, në të njëjtën kohë, patriotizmi nuk mund të zëvendësojë drejtësinë dhe flamuri nuk mund të jetë mburojë ndaj përgjegjësisë individuale, nëse ajo vërtetohet në mënyrë gjyqësore.

Kjo është ndoshta pika ku politika shqiptare e Kosovës ka më shumë nevojë për pjekuri: të jetë e aftë të mbrojë dinjitetin historik të luftës pa e instrumentalizuar atë, të kërkojë drejtësi pa e delegjitimuar sakrificën dhe të mbrojë individët nga padrejtësia pa i shndërruar ata në të paprekshëm.

Prandaj pyetja që duhet t’u drejtohet sot kameleonëve politikë nuk është nëse kanë të drejtë të ndryshojnë mendim. Natyrisht që kanë. Pyetja është nëse kanë guximin ta pranojnë se kanë ndryshuar. A kanë kurajën politike të thonë: “Dikur mendonim ndryshe; sot mendojmë ndryshe dhe ja arsyeja”? Apo preferojnë rrugën më të lehtë, atë të harresës së orkestruar, ku e kaluara fshihet dhe e tashmja paraqitet si vazhdimësi e një qëndrimi që në të vërtetë nuk ka ekzistuar?

Këtu qëndron dallimi mes integritetit dhe oportunizmit. Integriteti e pranon historinë e vet edhe kur ajo është e pakëndshme. Oportunizmi e redakton historinë e vet sa herë që ndryshon pushteti.

Pikërisht për këtë arsye, mungesa ime në shesh nuk mund të interpretohet si mungesë respekti për UÇK-në, për dëshmorët apo për luftëtarët. Përkundrazi, refuzimi për ta parë atë histori si dekor të një dite politike buron nga një kujtesë shumë më e rëndë se çdo podium. Ajo kujtesë lidhet me burgjet, me torturat, me trupat e dëmtuar, me vitet e poshtërimit dhe me njerëzit që e kanë paguar lirinë para se ajo të bëhej slogan i sigurt.

Unë nuk mund ta ndaj UÇK-në nga ata njerëz. Nuk mund ta ndaj nga Prekazi. Nuk mund ta ndaj nga dhimbja e atyre që mbijetuan. Dhe nuk mund ta ndaj nga fjalia e Adem Jasharit: “Na keni lënë në rrugë!” Sepse ajo fjali, përtej rrethanave konkrete në të cilat është thënë, mbetet një kujtesë e fortë se sa e vetmuar mund të jetë një kauzë përpara se historia ta shpallë të drejtë.

Sot është e lehtë të jesh në anën e simbolit kur simboli është bërë i fuqishëm. Më e vështirë është të jesh pranë njeriut kur ai ende nuk është bërë simbol. Kjo është prova e vërtetë e karakterit politik.

Kur të pushojnë fjalimet, kur të fiken kamerat dhe kur flamujt të kthehen në shtëpitë e tyre, do të mbetet ajo që nuk mund të manipulohet me propagandë: kujtesa. Ajo do t’i mbajë mend fjalët, votat, qëndrimet, heshtjet dhe kthesat. Do t’i dallojë ata që ishin aty kur duhej të ishin nga ata që erdhën kur lavdia tashmë ishte bërë e sigurt.

Sepse historia nuk është pronë e pushtetit.

UÇK-ja nuk është pronë e politikës.

Prekazi nuk është pronë e askujt.

Dëshmorët nuk janë kapital elektoral.

Dhe kujtesa e një populli nuk mund të rishkruhet sipas nevojave të një mandati.

Disa njerëz e kanë lexuar historinë në libra. Disa të tjerë e kanë mbajtur në trup. Për këta të fundit, ajo nuk është kapitull që mund të redaktohet sipas interesit të ditës. Është dhimbje, kujtesë dhe përgjegjësi.

Prandaj, përpara flamurit dhe përpara podiumit, mbetet një pyetje e thjeshtë, por e pamëshirshme në sinqeritetin e saj: ku ishit atëherë, kur ende nuk ishte bërë e leverdishme të ishit aty?

Sepse heronjtë nuk kujtohen vetëm kur u duhen pushtetarëve.

Trupi nuk harron. Prekazi nuk harron. Historia nuk harron.

Lavdi të përjetshme të gjithë dëshmorëve të UÇK-së që ranë për lirinë e Kosovës. Nderim i përjetshëm invalidëve të luftës dhe të gjithë ushtarëve të vërtetë të UÇK-së, që e bartën mbi shpatulla barrën e luftës dhe mbi trupet e tyre plagët e saj. Lavdi sakrificës së tyre, respekt për vuajtjen e tyre dhe mirënjohje për ata që, pa kërkuar shpërblim politik, e vunë jetën në shërbim të lirisë. Emrat e tyre nuk kanë nevojë për kameleonë që t’i mbrojnë; ata kanë nevojë për një kujtesë që nuk i tradhton. /2LONLINE/