Nga bllokada evropiane te projekti i madh kombëtar: shtetet e bashkuara shqiptare në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës

Shkruan: Isuf B.Bajrami

Kosova nuk mund të mbetet peng i pesë shteteve mosnjohëse të BE-së. Nëse Evropa nuk ofron perspektivë të barabartë, shqiptarët kanë të drejtë të hapin një debat të ri për të ardhmen e tyre politike, kombëtare dhe strategjike.

Hyrje

1. Një moment që kërkon rishqyrtim strategjik

Deklaratat kritike të eurodeputetit holandez Thijs Reuten lidhur me mbajtjen pezull të aplikimit të Republikës së Kosovës për anëtarësim në Bashkimin Evropian kanë rikthyer në vëmendje një çështje thelbësore: raportin ndërmjet parimeve të shpallura të Bashkimit Evropian dhe mënyrës se si ato zbatohen në praktikën institucionale dhe politike.

Çështja e Kosovës nuk është më vetëm një problem i procedurave të zgjerimit. Ajo është gjithashtu një test i besueshmërisë së politikës evropiane, i konsistencës së standardeve demokratike dhe i aftësisë së Bashkimit Evropian për të vepruar si një subjekt politik që i përmbahet parimeve të veta.

Kosova aplikoi për anëtarësim në BE më 15 dhjetor 2022. Megjithatë, procesi nuk ka avancuar në fazën e marrjes së opinionit formal të Komisionit Evropian për aplikimin. Komisioni ka bërë të ditur se është i gatshëm ta përgatisë këtë opinion sapo Këshilli t’ia kërkojë.

Kjo situatë kërkon më shumë sesa deklarata diplomatike. Kërkon një përgjigje institucionale dhe një strategji të qartë për të ardhmen.

Pyetja që shtrohet është e thjeshtë: deri kur Kosova duhet ta ndërtojë orientimin e saj strategjik mbi një perspektivë që nuk ka një afat të qartë institucional?

Orientimi evropian i Kosovës është zgjedhje e saj politike dhe strategjike. Por kjo nuk do të thotë se Kosova duhet të heqë dorë nga e drejta për të shqyrtuar alternativa të tjera, nëse rruga evropiane vazhdon të mbetet e bllokuar.

2. Bashkimi Evropian dhe kontradikta ndërmjet parimeve dhe praktikës

Bashkimi Evropian është ndërtuar mbi parimet e demokracisë, sundimit të ligjit, respektimit të të drejtave të njeriut, barazisë dhe bashkëpunimit ndërmjet shteteve.

Politika e zgjerimit është një prej instrumenteve kryesore për promovimin e këtyre vlerave në kontinent.

Megjithatë, rasti i Kosovës nxjerr në pah një problem që nuk mund të anashkalohet: dallimin ndërmjet kritereve formale të integrimit dhe realitetit të vendimmarrjes politike brenda BE-së.

Kosovës i kërkohet të vazhdojë reformat, të forcojë sundimin e ligjit, të përmirësojë funksionimin e institucioneve dhe të harmonizojë politikat e saj me standardet evropiane. Këto kërkesa janë legjitime dhe duhet të përmbushen.

Por edhe Bashkimi Evropian ka përgjegjësi për transparencën dhe parashikueshmërinë e procesit të zgjerimit.

Një perspektivë integruese nuk mund të mbështetet vetëm në deklarata mbështetëse, ndërsa hapat institucionalë mbeten të papërcaktuar.

Nëse zgjerimi është proces i bazuar në merita, atëherë vlerësimi i meritave duhet të zhvillohet përmes mekanizmave institucionalë dhe kritereve të qarta.

BE-ja nuk mund të kërkojë nga vendet aspirante besueshmëri të plotë institucionale, pa treguar vetë se vendimmarrja e saj mbështetet në transparencë, konsistencë dhe parashikueshmëri.

3. Pesë shtetet mosnjohëse dhe bllokada institucionale

Një prej pengesave më të rëndësishme në perspektivën evropiane të Kosovës është mosnjohja e pavarësisë së saj nga pesë shtete anëtare të BE-së: Spanja, Greqia, Qiproja, Rumania dhe Sllovakia.

Ky realitet ka ndikim të drejtpërdrejtë në dinamikën politike dhe institucionale të integrimit.

Duhet të bëhet një dallim juridik: mosnjohja e Kosovës nga një shtet anëtar nuk është në vetvete një vendim formal për refuzimin e aplikimit të saj. Megjithatë, vendimmarrja për anëtarësimin në BE kërkon unanimitetin e Këshillit dhe ratifikimin e marrëveshjes së anëtarësimit nga të gjitha shtetet kontraktuese, sipas kërkesave të tyre kushtetuese.

Këtë e përcakton neni 49 i Traktatit për Bashkimin Evropian.

Prandaj, ekziston një problem real strukturor: qëndrimet e shteteve mosnjohëse mund të ndikojnë në procesin e integrimit, edhe kur institucionet e tjera evropiane shprehin mbështetje për avancimin e Kosovës.

Por kjo nuk e përjashton mundësinë dhe as nevojën për hapa të ndërmjetëm institucionalë.

Komisioni Evropian mund të përgatisë opinionin për aplikimin e Kosovës, nëse këtë ia kërkon Këshilli. Procesi i vlerësimit duhet të ndahet sa më qartë nga mosmarrëveshjet politike rreth njohjes së pavarësisë.

Prandaj, Brukseli duhet të shqyrtojë mundësitë institucionale për të mos lejuar që mospajtimet e brendshme të bllokojnë çdo hap të mëtejshëm të Kosovës.

Njëkohësisht, pesë shtetet mosnjohëse duhet të japin një përgjigje politike se si e shohin perspektivën evropiane të Kosovës dhe nëse janë të gatshme të lejojnë zhvillimin e një procesi objektiv vlerësimi.

4. Parlamenti Evropian dhe përgjegjësia e Këshillit të BE-së

Një zhvillim me rëndësi është rezoluta e Parlamentit Evropian për raportin e Komisionit Evropian mbi Kosovën, e miratuar më 17 qershor 2026.

Rezoluta u miratua me 412 vota për, 174 kundër dhe 58 abstenime.

Parlamenti Evropian rikonfirmoi mbështetjen për perspektivën evropiane të Kosovës dhe kërkoi që të ndërmerren hapa institucionalë për avancimin e aplikimit, përfshirë kërkesën që Komisioni Evropian të përgatisë opinionin për meritat e aplikimit.

Njëkohësisht, Parlamenti theksoi nevojën për vazhdimin e reformave në sundimin e ligjit, mbrojtjen e lirive themelore dhe luftën kundër korrupsionit.

Ky qëndrim përfaqëson një sinjal të rëndësishëm politik, por nuk duhet ngatërruar me një vendim për anëtarësim apo me një vendim që e detyron automatikisht Këshillin të ndërmarrë hapat e kërkuar.

Përgjegjësia institucionale mbetet e ndarë ndërmjet institucioneve evropiane dhe shteteve anëtare.

Prandaj, pyetja është: nëse Parlamenti Evropian shpreh mbështetje për avancimin e Kosovës, pse kjo mbështetje nuk po përkthehet në hapa konkretë nga institucionet që kanë kompetencë për vendimmarrjen përkatëse?

Evropa duhet të tregojë se politika e zgjerimit nuk është vetëm një deklaratë e përsëritur diplomatike, por një proces institucional me përgjegjësi dhe rezultate të matshme.

5. Përgjegjësia e Kosovës: reformat nuk janë çështje negocimi

Kritika ndaj Bashkimit Evropian nuk duhet të shërbejë si arsyetim për mangësitë e brendshme të Kosovës.

Përkundrazi, sa më shumë që kërkojmë trajtim të barabartë nga institucionet evropiane, aq më e madhe është përgjegjësia jonë për të ndërtuar institucione funksionale dhe demokratike.

Pavarësia e gjyqësorit, lufta kundër korrupsionit, profesionalizimi i administratës publike, mbrojtja e të drejtave të komuniteteve dhe funksionimi i institucioneve kushtetuese janë detyrime që burojnë nga vetë natyra e shtetit demokratik.

Këto reforma nuk duhet të realizohen vetëm për shkak të kërkesave të Brukselit.

Ato duhet të realizohen sepse janë në interes të qytetarëve dhe të shtetit.

Por edhe BE-ja duhet të jetë konsekuente në zbatimin e parimeve të veta.

Nëse kërkon standarde të larta demokratike, duhet të sigurojë që procesi i zgjerimit të mos shndërrohet në instrument të kushtëzimeve politike pa një horizont të qartë.

Nëse kërkon sundim të ligjit, duhet të mbështesë vendimmarrjen e bazuar në kritere dhe procedura.

Nëse kërkon marrëdhënie të normalizuara ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, duhet të sigurojë që dialogu të mos përdoret për cenimin e sovranitetit dhe rendit kushtetues të Republikës së Kosovës.

Normalizimi i marrëdhënieve duhet të çojë drejt një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, juridikisht të zbatueshme dhe të mbështetur në respektimin e barazisë sovrane.

6. Hapësira shqiptare: një realitet kombëtar që kërkon vizion të përbashkët

Shqiptarët jetojnë në disa shtete të Ballkanit, por ndarjet politike dhe territoriale nuk e kanë zhdukur identitetin e tyre të përbashkët historik, gjuhësor, kulturor dhe kombëtar.

Shqipëria dhe Kosova përfaqësojnë dy shtetet shqiptare, ndërsa shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi, Luginën e Preshevës dhe Çamëri përbëjnë pjesë të rëndësishme të hapësirës sonë kombëtare.

Secila prej këtyre hapësirave ka specifikat e veta historike, politike dhe juridike.

Në Maqedoninë e Veriut, çështja shqiptare lidhet me përfaqësimin institucional, barazinë qytetare, përdorimin e gjuhës shqipe dhe zbatimin e të drejtave të garantuara.

Në Malin e Zi, mbrojtja e identitetit, përfaqësimi politik dhe zhvillimi i viseve shqiptare mbeten pjesë e rëndësishme e marrëdhënieve ndërshtetërore dhe të drejtave të pakicave.

Në Luginën e Preshevës, të drejtat e shqiptarëve, përfaqësimi institucional dhe trajtimi i barabartë duhet të jenë çështje e vazhdueshme e angazhimit diplomatik ndërkombëtar.

Ndërsa Çamëria përfaqëson një kapitull të veçantë të historisë shqiptare.

Çështja çame përfshin shpërnguljen e popullsisë shqiptare, humbjen e pronave, trashëgiminë kulturore, identitetin dhe kërkesat për trajtimin e pasojave historike në përputhje me të drejtën dhe mekanizmat ndërkombëtarë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Kjo çështje kërkon trajtim serioz diplomatik, dokumentim historik dhe dialog me Greqinë.

Një Evropë që e vendos mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe trashëgimisë kulturore në themel të identitetit të saj politik duhet të jetë e gatshme të trajtojë edhe çështjet historike të pazgjidhura.

Por përtej çështjeve të veçanta, shqiptarët kanë nevojë për një vizion të përbashkët strategjik.

Ky vizion mund të fillojë me integrimin ekonomik Shqipëri–Kosovë, koordinimin institucional, bashkëpunimin arsimor, zhvillimin e infrastrukturës, energjisë dhe tregut të përbashkët.

Më tej, mund të shqyrtohen modele të avancuara të bashkëpunimit politik dhe institucional, gjithmonë në përputhje me vullnetin demokratik të qytetarëve dhe rendet kushtetuese përkatëse.

Një hapësirë shqiptare e zhvilluar ekonomikisht dhe e koordinuar institucionalisht nuk duhet të perceptohet si projekt kundër popujve të tjerë.

Ajo duhet të jetë projekt zhvillimi, sigurie, demokracie dhe stabiliteti rajonal.

7. Projekti i Shteteve të Bashkuara Shqiptare në kuadër të SHBA-së

Në këtë pikë hapet një debat shumë më i gjerë strategjik.

A duhet që shqiptarët ta kufizojnë të ardhmen e tyre vetëm në perspektivën e integrimit evropian, apo duhet të shqyrtojnë edhe mundësi të tjera të organizimit politik dhe të integrimit ndërkombëtar?

Një nga idetë që meriton të trajtohet në një debat publik, akademik, juridik dhe diplomatik është projekti i krijimit të Shteteve të Bashkuara Shqiptare, me synimin e mundshëm të bashkimit vullnetar në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Kjo ide nuk paraqitet si marrëveshje ekzistuese me Uashingtonin, as si politikë e shpallur amerikane dhe as si mundësi që mund të realizohet në mënyrë automatike.

Ajo paraqitet si propozim politik dhe strategjik për diskutim.

Thelbi i saj do të ishte shqyrtimi i një modeli të ri institucional, në të cilin vullneti demokratik i qytetarëve shqiptarë do të përcaktonte nëse ekziston mbështetja për një projekt të tillë, ndërsa realizimi do të varej nga negociatat ndërkombëtare dhe pranimi kushtetues nga SHBA-ja.

Një projekt i tillë do të duhej të mbështetej në disa parime themelore:

Së pari: Vetëvendosja demokratike.

Çdo ndryshim i statusit politik duhet të mbështetet në vullnetin e lirë të qytetarëve, të shprehur përmes proceseve demokratike dhe referendumeve të organizuara në përputhje me kushtetutat dhe legjislacionin përkatës.

Së dyti: Legjitimiteti kushtetues.

Procesi duhet të ketë bazë ligjore në secilin shtet ose territor të përfshirë. Vullneti i shprehur në referendum duhet të pasohet nga procedurat kushtetuese dhe institucionale të nevojshme.

Së treti: Negociatat diplomatike me SHBA-në.

Pas krijimit të mandatit demokratik, institucionet përfaqësuese do të mund të paraqisnin një platformë zyrtare para administratës amerikane dhe Kongresit të SHBA-së, duke kërkuar shqyrtimin e mundësisë dhe modaliteteve juridike të këtij integrimi.

Së katërti: Marrëveshjet ndërkombëtare.

Do të duhej të negocioheshin çështjet e sovranitetit, territorit, shtetësisë, të drejtave qytetare, pronës, sigurisë, institucioneve, ekonomisë dhe përfaqësimit politik.

Së pesti: Përmbushja e procedurave kushtetuese amerikane.

Neni IV, seksioni 3 i Kushtetutës së SHBA-së përcakton se pranimi i shteteve të reja në Union bëhet nga Kongresi. Po ky nen përcakton edhe kërkesën për pëlqimin e legjislaturave përkatëse dhe të Kongresit në rastet e bashkimit të shteteve ose pjesëve të tyre.

Prandaj, një projekt i tillë do të kërkonte një proces të posaçëm negociatash dhe miratimesh kushtetuese, duke marrë parasysh statusin juridik të secilit territor të përfshirë.

Së gjashti: Barazia dhe mbrojtja e të gjithë qytetarëve.

Çdo model i mundshëm duhet të garantojë të drejta të barabarta, demokraci funksionale, mbrojtje të pronës, liri individuale dhe siguri për të gjitha komunitetet, pa dallim etnie, gjuhe apo përkatësie fetare.

Kjo është një çështje që kërkon studim të thelluar juridik dhe kushtetues, por nuk duhet të përjashtohet nga debati vetëm për shkak të kompleksitetit të saj.

8. Referendumi dhe vullneti demokratik: nga ideja te mandati politik

Referendumi do të ishte instrumenti kryesor për shprehjen e vullnetit demokratik, por ai duhet të organizohet mbi një bazë të qartë juridike.

Nuk mjafton vetëm shpallja politike e një referendumi.

Duhet të ekzistojnë legjislacioni përkatës, kompetenca kushtetuese, procedura transparente, mbikëqyrje e pavarur, informim i qytetarëve dhe garanci për votim të lirë.

Nëse qytetarët do të shprehnin mbështetjen për këtë projekt, rezultati do të përbënte një mandat demokratik për institucionet përfaqësuese që të hapnin negociatat dhe të kërkonin realizimin e tij.

Ky mandat nuk do të nënkuptonte se SHBA-ja është e detyruar ta pranojë propozimin. Pranimi do të kërkonte vullnetin politik amerikan dhe përmbushjen e procedurave të saj kushtetuese.

Po ashtu, përfshirja e territoreve që aktualisht janë pjesë e shteteve të tjera nuk mund të bëhet vetëm përmes një referendumi të njëanshëm. Ajo do të kërkonte zgjidhje të ligjshme, marrëveshje dhe pëlqimin e palëve përkatëse.

Këto dallime nuk e dobësojnë projektin. Përkundrazi, përcaktimi i tyre që në fillim e vendos debatin në një kornizë serioze juridike dhe diplomatike.

9. Pengesat nuk janë arsye për heqje dorë nga një projekt politik

Një projekt i kësaj përmase natyrisht do të përballej me pengesa politike, diplomatike, juridike dhe kushtetuese.

Kjo është e kuptueshme.

Por ekziston një dallim thelbësor ndërmjet respektimit të procedurave dhe heqjes dorë nga një objektiv politik.

Pengesat duhet të trajtohen përmes dialogut, negociatave, diplomacisë, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe mekanizmave demokratikë.

Nëse një procedurë kërkon ndryshime ligjore, ato duhet të shqyrtohen përmes institucioneve kompetente.

Nëse nevojiten marrëveshje ndërkombëtare, ato duhet të negociohen.

Nëse kërkohet miratimi i institucioneve amerikane, duhet të zhvillohet dialogu institucional me to.

Nëse paraqiten kundërshtime nga shtetet e përfshira, ato duhet të trajtohen në mënyrë paqësore dhe në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.

Asnjë pengesë nuk duhet të kapërcehet përmes forcës, por asnjë vështirësi procedurale nuk duhet të përdoret si arsye për të mos e shqyrtuar seriozisht një projekt politik demokratik.

Vendosmëria në objektiv nuk nënkupton ngurtësi në diplomaci.

Përkundrazi, një projekt serioz kërkon fleksibilitet në negociata, profesionalizëm juridik, durim institucional dhe këmbëngulje demokratike.

Nuk bëhet fjalë për të imponuar vullnetin e një populli mbi një tjetër. Bëhet fjalë për të krijuar mundësi që qytetarët të vendosin për të ardhmen e tyre, brenda kufijve të ligjshmërisë dhe të drejtës ndërkombëtare.

10. SHBA-ja dhe partneriteti strategjik euroatlantik

Marrëdhënia e shqiptarëve me Shtetet e Bashkuara të Amerikës ka një dimension të veçantë historik dhe strategjik.

Mbështetja amerikane ka qenë vendimtare në proceset që çuan drejt çlirimit dhe pavarësisë së Kosovës.

Për këtë arsye, çdo debat mbi të ardhmen strategjike të shqiptarëve duhet ta marrë parasysh rëndësinë e marrëdhënieve me Uashingtonin.

Pavarësisht nëse projekti i Shteteve të Bashkuara Shqiptare do të konsiderohej i realizueshëm apo jo, bashkëpunimi me SHBA-në duhet të thellohet në fushën e sigurisë, mbrojtjes, ekonomisë, investimeve, teknologjisë dhe diplomacisë.

Megjithatë, duhet të bëhet dallimi ndërmjet partneritetit strategjik dhe integrimit kushtetues.

Partneriteti mund të zhvillohet përmes marrëveshjeve dypalëshe dhe bashkëpunimit institucional. Ndërsa integrimi në federatën amerikane do të kërkonte një proces krejtësisht tjetër juridik dhe politik.

Kjo është arsyeja pse propozimi duhet të trajtohet me seriozitet, pa krijuar përshtypjen se ekziston një ofertë amerikane apo një rrugë e garantuar drejt realizimit.

Një projekt i tillë kërkon së pari debat dhe studim, pastaj legjitimitet demokratik dhe, nëse krijohen kushtet, negociata ndërkombëtare.

11. Mesazhi për Bashkimin Evropian: shqiptarët kanë të drejtë të shqyrtojnë alternativa

Bashkimi Evropian duhet ta kuptojë se perspektiva evropiane e Kosovës nuk mund të mbështetet vetëm në premtime pa afat.

Ne nuk kërkojmë që BE-ja të na pranojë me detyrim. Nuk kërkojmë të anashkalohen kriteret e anëtarësimit dhe as të mohohet e drejta e shteteve anëtare për të marrë vendime sipas traktateve.

Por as BE-ja nuk mund të kërkojë që shqiptarët të presin pafundësisht dhe të heqin dorë nga shqyrtimi i alternativave të tjera strategjike.

Nëse Evropa nuk është në gjendje të ofrojë një perspektivë të besueshme, të barabartë dhe të parashikueshme, atëherë është legjitime që në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare të hapet një debat i gjerë mbi të ardhmen politike dhe institucionale.

Ky debat duhet të përfshijë integrimin ekonomik shqiptar, koordinimin institucional, bashkëpunimin strategjik me SHBA-në dhe mundësinë e shqyrtimit të një projekti më të gjerë të bashkimit vullnetar në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Ky nuk është kërcënim ndaj Evropës.

Nuk është ultimatum ndaj ndonjë shteti.

Është një çështje e së drejtës për të diskutuar të ardhmen dhe për të shqyrtuar alternativa përmes mjeteve demokratike.

BE-ja ka të drejtë të përcaktojë kushtet e anëtarësimit të saj. Shqiptarët kanë të drejtë të diskutojnë, të shqyrtojnë dhe të vendosin në mënyrë demokratike për orientimin e tyre strategjik, duke respektuar të drejtat dhe detyrimet që burojnë nga rendi ndërkombëtar.

Përfundim

12. Nga pritja politike te përgjegjësia për të ardhmen

Çështja e Kosovës dhe perspektiva e saj evropiane duhet të shihen në një kontekst më të gjerë historik, politik dhe strategjik.

Kosova ka zgjedhur orientimin evropian dhe euroatlantik. Ky orientim duhet të vazhdojë të jetë pjesë e debatit dhe politikës së saj të jashtme.

Por orientimi strategjik nuk duhet të shndërrohet në varësi të përhershme nga vendimmarrja e institucioneve të jashtme.

Shqiptarët kanë të drejtë të diskutojnë të ardhmen e tyre, të ndërtojnë mekanizma të avancuar të bashkëpunimit kombëtar dhe të shqyrtojnë modele të tjera të integrimit politik e institucional.

Ideja e Shteteve të Bashkuara Shqiptare në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës është një propozim që kërkon debat të hapur, studim juridik, analizë kushtetuese, vlerësim diplomatik dhe, mbi të gjitha, vullnet demokratik.

Nuk është projekt që mund të realizohet me deklarata, por as ide që duhet të përjashtohet nga diskutimi vetëm për shkak të vështirësive të mundshme.

Përfundimisht, çështja nuk është nëse Evropa duhet të detyrohet ta pranojë Kosovën. Ajo nuk mund të detyrohet.

Çështja është nëse shqiptarët duhet ta konsiderojnë të ardhmen e tyre të kufizuar vetëm në një rrugë integrimi, pavarësisht pengesave dhe pasigurive që mund të paraqiten.

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje kërkon një debat të pjekur dhe gjithëpërfshirës kombëtar.

Ne nuk mund ta detyrojmë Evropën të na pranojë, por as nuk mund të pranojmë që e ardhmja jonë të mbetet peng i pafundësisë politike evropiane.

Nëse Evropa dëshmon se është e gatshme për partneritet të barabartë, Kosova dhe shqiptarët kanë arsye të vazhdojnë rrugën evropiane.

Nëse kjo perspektivë nuk materializohet, atëherë duhet të jemi të përgatitur të shqyrtojmë alternativa të tjera, përmes proceseve demokratike, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe procedurave kushtetuese.

Qëndrueshmëri në parime, vendosmëri në objektiva, fleksibilitet në diplomaci dhe respektim të pakompromis të ligjit.

Kjo duhet të jetë baza e çdo projekti për të ardhmen.

FUSNOTAT DHE REFERENCAT

1) Bashkimi Evropian, Versioni i konsoliduar i Traktatit për Bashkimin Evropian, Neni 49, Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian, C 202, 7 qershor 2016, f. 43.

2) Komisioni Evropian, Raporti për Kosovën 2025, Dokument Pune i Shërbimeve të Komisionit Evropian, SWD(2025) 752 final, Bruksel, 4 nëntor 2025.

3) Komisioni Evropian, Komunikata për Politikën e Zgjerimit të BE-së 2024, COM(2024) 690 final, Bruksel, 30 tetor 2024. Shih gjithashtu: Republika e Kosovës, Aplikimi për Anëtarësim në Bashkimin Evropian, dorëzuar zyrtarisht gjatë Presidencës çeke të Këshillit të Bashkimit Evropian, Pragë, 15 dhjetor 2022.

4) Parlamenti Evropian, Raporti i Komisionit Evropian për Kosovën 2025, Rezoluta e miratuar më 17 qershor 2026, Procedura 2025/2252(INI), Dokumenti A10-0166/2026, Teksti i miratuar T10-0220/2026.

5) Parlamenti Evropian, Fletëinformacionet mbi Bashkimin Evropian, Ballkani Perëndimor – Kosova, pjesa që trajton perspektivën e integrimit evropian të Kosovës dhe pesë shtetet anëtare që nuk e njohin pavarësinë e saj.

6) Organizata e Kombeve të Bashkuara, Karta e Kombeve të Bashkuara, 26 qershor 1945, Kapitulli I, Nenet 1 dhe 2, lidhur me vetëvendosjen, barazinë sovrane dhe zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve ndërkombëtare.

7) Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, Përputhshmëria me të Drejtën Ndërkombëtare e Shpalljes së Njëanshme të Pavarësisë së Kosovës, Opinion Këshillëdhënës, 22 korrik 2010, Lista e Përgjithshme nr. 141.

8) Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Neni IV, Seksioni 3, Klauzolat 1 dhe 2, lidhur me pranimin e shteteve të reja në Union dhe krijimin e shteteve të reja.

9) Këshilli i Evropës, Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, Seria e Traktateve Evropiane nr. 157, Strasburg, 1 shkurt 1995.

10) Miranda Vickers, “Çështja çame: Pretendimet kombëtare dhe pronësore shqiptare në Greqi”, Südosteuropa, vëll. 51, nr. 4–6, 2002, f. 228–249. Shih gjithashtu: Eleftheria K. Manta, “Çamët e Shqipërisë dhe shteti grek (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, vëll. 29, nr. 4, 2009, f. 523–535.