“Ndërmarrje” apo “komplot”? Përgjegjësi individuale apo kufiri i padukshëm drejt tendencës për fajësi kolektive?

Shkruan: Isuf B.Bajrami

Në të drejtën ndërkombëtare penale ekziston një parim themelor që shpesh humbet në zhurmën e debateve politike dhe publike: përgjegjësia penale është, në radhë të parë, përgjegjësi personale. Kjo nuk do të thotë se krimet ndërkombëtare kryhen gjithmonë nga individë të izoluar. Përkundrazi, pjesa më e madhe e krimeve të rënda ndërkombëtare lidhet me struktura, hierarki, plane, politika ose forma bashkëpunimi. Por pikërisht sepse krimet mund të jenë të organizuara, nevoja për të individualizuar përgjegjësinë bëhet edhe më e madhe.

Statuti i Romës i Gjykatës Penale Ndërkombëtare e formulon qartë këtë logjikë. Neni 25 parashikon përgjegjësinë penale individuale dhe përcakton mënyra të ndryshme përmes të cilave një person mund të jetë përgjegjës për një krim nën juridiksionin e Gjykatës. Në të njëjtën kohë, neni 30 vendos, si rregull të përgjithshëm, kërkesën që elementet materiale të krimit të kryhen me dashje dhe dijeni, përveç rasteve kur Statuti parashikon ndryshe.[1] Pra, edhe kur përgjegjësia lidhet me një veprim të përbashkët, ajo nuk zhduket si përgjegjësi individuale.

Kjo është pikërisht pika ku duhet bërë dallimi ndërmjet “ndërmarrjes” dhe “komplotit”. Në gjuhën publike këto koncepte mund të përdoren shpesh në mënyrë të ndërsjellë, por në analizën e përgjegjësisë penale ndërkombëtare nuk mjafton të ekzistojë një grup, një lidhje ose një interes i përbashkët. Ajo që ka rëndësi është nëse ekziston një lidhje e provueshme ndërmjet individit, qëllimit të përbashkët dhe veprimit kriminal.

Jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë e zhvilloi në mënyrë të rëndësishme doktrinën e “joint criminal enterprise”, ose ndërmarrjes së përbashkët kriminale. Në çështjen Tadić, kjo doktrinë u trajtua si një formë e përgjegjësisë individuale për pjesëmarrje në një qëllim të përbashkët kriminal.[2] Kjo është thelbësore: edhe aty ku përgjegjësia lidhet me një ndërmarrje të përbashkët, ajo nuk shndërrohet në përgjegjësi automatike të të gjithë personave që kanë ndonjë lidhje me grupin.

Pikërisht këtu qëndron një nga dallimet më të rëndësishme ndërmjet përgjegjësisë së përbashkët dhe fajësisë kolektive. E para kërkon prova për pjesëmarrjen e individit në ndërmarrjen kriminale; e dyta do të nënkuptonte atribuimin e fajit mbi bazën e përkatësisë në një grup.

Ky dallim nuk është vetëm teorik. Në çështjen Brđanin, për shembull, Prokuroria pretendoi përgjegjësi individuale përmes doktrinës së ndërmarrjes së përbashkët kriminale, por vetë Gjykata e Shkallës së Parë theksoi se përgjegjësia nuk mund të shtrihej pa kufi dhe e konsideroi të papërshtatshme përdorimin e JCE-së në atë rast në mënyrën tepër të gjerë që ishte paraqitur.[3] Dhoma e Apelit më pas sqaroi se doktrina përmban garanci kundër një shtrirjeje të tepruar ose kundër kalimit në “guilt by association”: kërkohet që i akuzuari të ketë marrë pjesë në avancimin e qëllimit të përbashkët dhe jo thjesht të ketë ekzistuar në orbitën e një strukture kriminale.[4]

Kjo është një pikë me rëndësi të veçantë për terminologjinë që përdoret në diskutimin tonë. Asociimi nuk është i njëjtë me pjesëmarrjen. Një individ mund të ketë lidhje me një person tjetër, me një institucion, me një strukturë politike apo me një organizatë dhe kjo lidhje mund të jetë e rëndësishme për hetimin. Por lidhja nuk është vetvetiu provë e pjesëmarrjes në një krim.

E drejta ndërkombëtare penale nuk e mohon përgjegjësinë që lind nga veprimi kolektiv. Përkundrazi, ajo njeh forma të ndryshme të bashkëpunimit kriminal. Por ajo kërkon që përgjegjësia e secilit person të individualizohet. Kjo shihet edhe në jurisprudencën e ICTY-së, ku pjesëmarrja në një ndërmarrje të përbashkët kriminale është trajtuar si formë e përgjegjësisë individuale dhe ku, në raste të caktuara, është dalluar qartë pjesëmarrja në një JCE nga ndihma dhe nxitja e një krimi konkret.[5]

Në këtë kuptim, pyetja nuk është nëse një krim mund të jetë rezultat i një ndërmarrjeje të përbashkët. Natyrisht që mundet. Pyetja është se çfarë e lidh individin me atë ndërmarrje dhe në çfarë mase kjo lidhje është e provuar.

Kjo na sjell te termi “tendencë” në formulimin “drejt tendencës për fajësi kolektive”. Fjala nuk duhet kuptuar si deklarim se fajësia kolektive ka ndodhur tashmë. Ajo përshkruan një kahje të mundshme të argumentimit: një lëvizje nga përgjegjësia e individit drejt një zgjerimi të dyshimit mbi bazën e lidhjeve, asociimeve dhe përkatësisë.

Kjo “tendencë” mund të shfaqet kur pyetja mbi veprimin konkret të individit fillon të zëvendësohet me pyetjen se cilit grup i përket ai, me kë është lidhur ose në çfarë strukture ka bërë pjesë. Nëse kjo mënyrë arsyetimi vazhdon, ekziston rreziku që përkatësia të fillojë të funksionojë si zëvendësim i provës së pjesëmarrjes.

Kjo nuk është një shqetësim thjesht filozofik. E drejta ndërkombëtare humanitare e njeh shprehimisht parimin e përgjegjësisë individuale dhe ndalimin e ndëshkimeve kolektive. Neni 33 i Konventës IV të Gjenevës përcakton se asnjë person i mbrojtur nuk mund të dënohet për një vepër që nuk e ka kryer personalisht dhe ndalon shprehimisht ndëshkimet kolektive.[6] Parimi është i rëndësishëm sepse vendos një vijë të qartë ndërmjet përgjegjësisë së autorit dhe përgjegjësisë së një grupi vetëm për shkak të lidhjes me autorin.

Kjo nuk duhet ngatërruar me përgjegjësinë komanduese. Edhe ajo është një formë e përgjegjësisë individuale. Statuti i Romës, në nenin 28, parashikon përgjegjësi për komandantët dhe eprorët në rrethana të caktuara kur kanë pasur autoritet dhe kontroll efektiv dhe kanë dështuar në detyrimet e tyre për të parandaluar ose ndëshkuar krimet.[7] Pra, edhe kur një person nuk e ka kryer fizikisht krimin, përgjegjësia e tij mund të ekzistojë mbi bazën e një forme të njohur të përgjegjësisë individuale. Kjo është pikërisht arsyeja pse duhet shmangur ekuacioni i thjeshtë “nuk e kreu vetë = nuk mund të jetë përgjegjës”, por edhe ekuacioni i kundërt “i përket strukturës = është përgjegjës”.

Midis këtyre dy ekstremeve qëndron analiza juridike.

Ajo kërkon të përcaktojë rolin, dijen, qëllimin, autoritetin, kontributin dhe lidhjen konkrete me krimin. Kërkon të dallojë autorin fizik nga bashkëautori, ndihmësin nga pjesëmarrësi në një ndërmarrje të përbashkët dhe eprorin nga personi që thjesht ka qenë pjesë e së njëjtës strukturë. Kjo është pikërisht ajo që e mban përgjegjësinë brenda kufijve të saj individualë.

Në këtë pikë, “komploti” bëhet një term që duhet përdorur me kujdes të veçantë. Një komplot, në kuptimin e një plani kriminal të përbashkët, nuk mund të deduktohet vetëm nga fakti se disa persona kanë komunikuar, kanë pasur interesa të përbashkëta ose kanë qenë pjesë e të njëjtit organizim. Duhet të provohet ekzistenca e planit ose qëllimit përkatës dhe pjesëmarrja individuale në të. Në të kundërt, rrezikohet një kalim i padukshëm nga prova e bashkëpunimit në supozimin e bashkëfajësisë.

Në fakt, një nga mësimet më të rëndësishme të jurisprudencës ndërkombëtare është se shkalla e organizimit të një krimi nuk e zhduk nevojën për individualizimin e përgjegjësisë. Përkundrazi, sa më komplekse të jetë struktura, aq më e rëndësishme bëhet të përcaktohet se çfarë ka bërë secili dhe çfarë ka ditur secili.

Kjo e bën edhe më domethënës “kufirin e padukshëm” të titullit. Kufiri nuk ndodhet ndërmjet dy termave juridikë, por ndërmjet dy mënyrave të arsyetimit. Në njërën anë qëndron përgjegjësia që ndërtohet mbi veprimin, dijen, qëllimin dhe kontributin e individit. Në anën tjetër fillon një logjikë ku lidhja, përkatësia ose identiteti marrin gradualisht peshën që duhet ta ketë prova.

Këtu shfaqet edhe kuptimi më i saktë i “tendencës për inkriminim”. Nuk është e nevojshme që të kemi një deklaratë të hapur se një grup i tërë është fajtor. Mjafton që procesi argumentues të fillojë ta zhvendosë barrën e dyshimit nga individi te rrethi i tij, nga rrethi te struktura dhe nga struktura te grupi. Nëse ky proces nuk kontrollohet nga kërkesa për prova individuale, ai mund të krijojë një perceptim të përgjegjësisë që shkon shumë më larg se ajo që provohet.

Kjo është pikërisht arsyeja pse standardi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë. E drejta ndërkombëtare nuk mund të funksionojë mbi bazën e simpatish dhe antipathish politike. Një standard që kërkon prova për një person duhet të kërkojë të njëjtat prova për personin tjetër. Përkatësia etnike, politike, institucionale, fetare apo organizative nuk mund të zëvendësojë provën e përgjegjësisë individuale.

Në fund, drejtësia ndërkombëtare nuk ka nevojë për fajtorë kolektivë. Ajo ka nevojë për përgjegjësi të individualizuara, të argumentuara dhe të provuara. Mund të ketë ndërmarrje kriminale, plane të përbashkëta, struktura hierarkike dhe përgjegjësi të ndërlidhura, por secila prej tyre duhet të çojë te individi dhe te roli i tij konkret.

Prandaj, pyetja “ndërmarrje apo komplot?” nuk duhet të shërbejë si zgjedhje midis dy etiketave. Ajo duhet të shërbejë si pikënisje për një pyetje më themelore: a është provuar lidhja konkrete e individit me veprimin kriminal, apo po ndërtohet një lidhje përgjegjësie përmes asociimit dhe përkatësisë?

Nëse përgjigjja e parë mbështetet në prova, kemi të bëjmë me individualizim të përgjegjësisë. Nëse e dyta fillon të zëvendësojë të parën, atëherë shfaqet pikërisht ai kufi i padukshëm drejt të cilit duhet treguar kujdes.

Sepse edhe në rastet më të rënda, parimi mbetet i njëjtë: fakti që një krim është kolektiv në organizim nuk e bën fajësinë kolektive; përgjegjësia për një krim të përbashkët duhet të provohet individualisht për secilin që pretendohet se ka marrë pjesë në të.

Fusnotat,
[1] Statuti i Romës i Gjykatës Penale Ndërkombëtare, neni 25 (“Individual criminal responsibility”) dhe neni 30 (“Mental element”). Statuti përcakton përgjegjësinë penale individuale dhe, si rregull të përgjithshëm, kërkon dashje dhe dijeni për elementet materiale të krimit.

[2] Prosecutor v. Duško Tadić, ICTY, Appeals Chamber. Jurisprudenca e çështjes Tadić është themelore për zhvillimin e doktrinës së joint criminal enterprise si formë e përgjegjësisë individuale penale.

[3] Prosecutor v. Radoslav Brđanin, ICTY, Trial Judgment. Dhoma e Shkallës së Parë reflektoi mbi kufijtë e përdorimit të JCE-së dhe, në rrethanat konkrete të çështjes, e konsideroi të papërshtatshme mënyrën jashtëzakonisht të gjerë në të cilën Prokuroria kërkonte ta zbatonte atë.

[4] Prosecutor v. Radoslav Brđanin, ICTY, Appeals Judgment, 3 April 2007, para. 426–427. Dhoma e Apelit theksoi se doktrina e JCE-së kërkon pjesëmarrje në avancimin e qëllimit të përbashkët dhe se jo çdo sjellje përbën kontribut të mjaftueshëm për përgjegjësi penale.

[5] Prosecutor v. Blagoje Simić, Miroslav Tadić and Simo Zarić, ICTY. Vendimi trajton përgjegjësinë individuale, pjesëmarrjen në joint criminal enterprise dhe dallimin ndërmjet kësaj forme përgjegjësie dhe ndihmës e nxitjes së një krimi.

[6] Konventa IV e Gjenevës relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 August 1949, neni 33. Neni përcakton parimin se një person nuk mund të dënohet për një vepër që nuk e ka kryer personalisht dhe ndalon ndëshkimet kolektive.

[7] Statuti i Romës, neni 28, “Responsibility of commanders and other superiors”. Përgjegjësia e eprorit lidhet me autoritetin dhe kontrollin efektiv, dijen ose shpërfilljen e vetëdijshme të informacionit dhe dështimin për të marrë masat e nevojshme dhe të arsyeshme. /2LONLINE/