Mes pritjes për drejtësi, Kosova dhe qytetarët e saj po e ruajnë qetësinë

Isuf B.Bajrami

Kosova po i afrohet 16 shtatorit, ditës kur Dhomat e Specializuara në Hagë pritet të shpallin aktgjykimin ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit. Në një ditë të tillë, vëmendja nuk është vetëm te vendimi i gjykatës, por edhe te mënyra se si shoqëria kosovare do ta përjetojë dhe do t’i përgjigjet atij.

Qytetarët e Kosovës e dinë mirë peshën e kësaj dite. Ata e njohin historinë e luftës, e dinë çfarë përfaqëson Ushtria Çlirimtare e Kosovës dhe e kuptojnë se një proces i tillë gjyqësor prek ndjeshmëri të thella të shoqërisë. Për këtë arsye, pritja e tyre për një vendim të drejtë dhe, për shumë prej tyre, për një vendim lirues, është e kuptueshme.

Por vetëdija qytetare nuk duhet nënvlerësuar. Qytetarët janë të vetëdijshëm për të drejtat e tyre, por edhe për përgjegjësitë që burojnë prej tyre. Nëse më 16 shtator apo në ditët pas tij vendosin të protestojnë, të marshojnë apo të mblidhen në hapësira publike, kjo është pjesë e shprehjes demokratike, për aq kohë sa zhvillohet në mënyrë paqësore dhe në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e Republikës së Kosovës.

E drejta për protestë nuk duhet parë si kërcënim për rendin publik. Përkundrazi, në një demokraci funksionale, qytetari duhet të ketë mundësi ta shprehë pakënaqësinë, kundërshtimin apo mbështetjen e tij publikisht. Detyrë e institucioneve është që këtë të drejtë ta garantojnë, duke siguruar njëkohësisht rendin dhe sigurinë e të gjithë qytetarëve.

Pikërisht këtu qëndron përgjegjësia e përbashkët. Qytetari ka të drejtë të protestojë, të kritikojë, të mos pajtohet me një vendim dhe ta shprehë publikisht qëndrimin e tij. Institucionet kanë detyrimin ta mbrojnë këtë të drejtë, por edhe të parandalojnë çdo akt dhune, provokim apo cenim të sigurisë. Çdo incident duhet të hetohet mbi bazën e fakteve dhe përgjegjësia duhet të jetë individuale, e jo kolektive.

Në këtë kontekst, edhe paralajmërimet e ndryshme politike e diplomatike për mundësinë e tensioneve duhet të trajtohen me maturi. Siguria e të gjithë qytetarëve, pavarësisht përkatësisë etnike apo bindjeve politike, është detyrim institucional. Por paralajmërimet për rrezik nuk duhet të shndërrohen në arsye për frikësim të qytetarëve apo për paragjykimin paraprak të protestuesve.

Çdo përpjekje eventuale për të provokuar incidente, për t’i instrumentalizuar ato ose për t’ua atribuar përgjegjësinë personave pa prova duhet të parandalohet dhe, nëse ndodh, të hetohet me profesionalizëm. Në një shoqëri demokratike nuk mund të ketë përgjegjësi kolektive. Ka vetëm përgjegjësi individuale, të përcaktuar mbi bazën e provave.

Në këtë klimë duhet parë edhe deklarata e Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s, Mark Rutte, se KFOR-i do të vazhdojë të jetë në Kosovë pavarësisht zhvillimeve të kësaj jave. Mesazhi i NATO-s është i qartë: stabiliteti dhe siguria e Kosovës mbeten në fokus të Aleancës. KFOR-i, sipas deklarimeve të tij, do të vazhdojë ta përshtatë praninë dhe vendosjen e trupave në përputhje me situatën e sigurisë.

Por prania e KFOR-it nuk duhet interpretuar si paralajmërim ndaj qytetarëve. Përkundrazi, ajo duhet të shihet si pjesë e mekanizmave të sigurisë që synojnë të garantojnë një mjedis të qëndrueshëm, në mënyrë që edhe e drejta e qytetarëve për të shprehur qëndrimet e tyre të mund të ushtrohet pa frikë.

Kosova duhet ta presë aktgjykimin me qetësi, por jo me indiferencë. Qytetarët kanë të drejtë të shpresojnë në pafajësi. Kanë të drejtë të zhgënjehen nëse vendimi nuk përputhet me pritjet e tyre. Kanë të drejtë të protestojnë dhe ta shprehin kundërshtimin e tyre. Por çdo reagim duhet të mbetet brenda kornizës kushtetuese dhe ligjore. Kjo nuk e dobëson zërin e qytetarit; përkundrazi, ia forcon legjitimitetin.

Nëse vendimi do të jetë lirues, ai do të pritet me lehtësim nga shumë qytetarë. Nëse do të jetë dënues, reagimi emocional është i kuptueshëm. Por edhe atëherë, vendimi duhet të vlerësohet, kundërshtohet apo ankimohet përmes mekanizmave juridikë dhe demokratikë. Një vendim gjyqësor nuk mund të ndryshohet përmes dhunës, ndërsa një protestë e ligjshme mund të jetë një nga format më të fuqishme të shprehjes së vullnetit qytetar.

Debati për vetë Dhomat e Specializuara mbetet po ashtu i hapur në aspektin politik, juridik dhe akademik. Ato u krijuan në vitin 2015 përmes ndryshimit të Kushtetutës së Kosovës dhe miratimit të Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, përmes nenit 162, parashikonte mundësinë që Dhomat e Specializuara të kishin seli në Kosovë .¹

Megjithatë, fakti se Kuvendi i Kosovës i ka themeluar ato nuk e ndalon debatin mbi modelin e zgjedhur, karakterin e institucionit, mënyrën e funksionimit, vendosjen e tij në Hagë dhe besimin që ai gëzon në shoqërinë kosovare. Pikërisht këtu qëndron një debat që duhet të zhvillohet me argumente, pa frikë dhe pa tabu.

Në fund, 16 shtatori nuk është vetëm një provë për një gjykatë apo për katër persona që presin aktgjykimin. Është edhe një provë për institucionet e Kosovës, për politikën, për mediat, për shoqërinë civile dhe për kulturën demokratike të vendit.

Qytetarët e Kosovës nuk kanë nevojë për udhëzime se si të ndihen. Ata e dinë çfarë kanë përjetuar, çfarë besojnë dhe çfarë presin. Ajo që duhet të jetë e qartë është se çdo reagim qytetar, çdo tubim dhe çdo protestë duhet të jetë i qetë, dinjitoz dhe në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e Republikës së Kosovës.

Kjo është mënyra më e fuqishme për të mbrojtur një qëndrim, për të kundërshtuar një vendim dhe për të treguar pjekuri demokratike.

Sepse zëri i qytetarit nuk bëhet më i fuqishëm nga dhuna. Bëhet më i fuqishëm kur dëgjohet qartë, publikisht dhe brenda ligjit.

Mes pritjes për drejtësi, Kosova dhe qytetarët e saj po e ruajnë qetësinë.

¹ Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 162, Amendamenti nr. 24. /2LONLINE/