Lidhja e Dytë e Prizrenit dhe Konferenca e Bujanit: përplasja për mobilizimin politik dhe të ardhmen e territoreve shqiptare

Përtej kundërshtimit ideologjik, dy organizimet u përballën me çështjen e përfaqësimit, sigurisë së popullsisë dhe të ardhmes territoriale. Për elitat lokale të Sanxhakut dhe Bihorit, këto çështje merrnin peshë të veçantë pas tragjedisë së janarit 1943.

Shkruan: Ismet Azizi

Përse drejtuesit partizanë e konsideronin Lidhjen e Dytë të Prizrenit një kundërshtare që duhej mposhtur?

Përgjigjja gjendet në ndërthurjen e përplasjes antifashiste me konkurrencën për pushtet dhe me çështjen territoriale. Lidhja vepronte në kushtet e pushtimit gjerman dhe mbështetej në bashkëpunimin me autoritetet gjermane për ruajtjen e bashkimit territorial me Shqipërinë. Muhamet Shatri e vendos veprimtarinë e saj brenda kësaj marrëdhënieje, duke evidentuar mbështetjen e një pjese të forcave nacionaliste te Boshti.

Njëkohësisht, programi i Lidhjes kërkonte bashkimin e përhershëm të krahinave shqiptare me Shqipërinë dhe ngritjen e një organizimi politik e ushtarak për mbrojtjen e tyre. Ky projekt përplasej me synimin e udhëheqjes jugosllave për ruajtjen e territoreve që ajo i konsideronte pjesë të Jugosllavisë.

Këtë dimension territorial e shpreh qartë letra e Peko Dapçeviqit, e 26 marsit 1944, drejtuar Shtabit të Përgjithshëm të lëvizjes nacionalçlirimtare shqiptare. Sipas fragmenteve që riprodhon Qerim Lita, Dapçeviq kundërshtonte lëshimin e territoreve jugosllave dhe i paraqiste ndryshimet e kufijve gjatë luftës si rezultat të ndërhyrjes së pushtuesve. Në të njëjtën letër, ai pohonte se Komiteti i Kosovës kishte mobilizuar popullsinë në veri dhe verilindje të Shqipërisë kundër forcave jugosllave. Për ta kapërcyer këtë pengesë, kërkonte bashkërendimin me njësitë partizane shqiptare dhe veprimtari politike në mesin e popullsisë.

Përse një pjesë e popullsisë shqiptare e kundërshtonte ardhjen e forcave jugosllave?

Dokumentet e cituara nga këta autorë tregojnë se mosbesimi lidhej edhe me përvojën e mëparshme të sundimit jugosllav. Në një letër të Fadil Hoxhës, të sjellë nga Lita, Lidhja dhe parulla e Shqipërisë Etnike paraqiteshin si faktorë mobilizimi kundër ushtrisë nacionalçlirimtare jugosllave. Por letra përmendte edhe ndikimin e hegjemonizmit serb dhe frikën nga rikthimi i gjendjes së vjetër.

Një dëshmi më e hershme gjendet te Fehmi Rexhepi. Duke cituar diskutimin e Emin Durakut në këshillimin e Vitomiricës, në shkurt 1942, ai vëren se masat shqiptare e perceptonin komunizmin si pansllavizëm. Ky vlerësim ndihmon të kuptohet pengesa kombëtare që haste mobilizimi komunist, megjithëse nuk mund të merret si përshkrim i qëndrimit të gjithë popullsisë.

Kështu, kundërshtimi ndaj forcave jugosllave ushqehej edhe nga frika se ndryshimi i pushtetit do të sillte rivendosjen e një rendi të përjetuar si shtypës. Kjo përvojë i jepte mobilizimit nacionalist një bazë që shkonte përtej propagandës së kohës.

A kishin komunistët dhe partizanët shqiptarë të njëjtat synime me udhëheqjen jugosllave?

Pjesëmarrja në të njëjtën lëvizje nuk nënkuptonte domosdoshmërisht pajtim për të ardhmen e Kosovës. Rexhepi argumenton se shqiptarë të përfshirë në luftën antifashiste besonin se përmes saj do të realizonin vetëvendosjen dhe bashkimin kombëtar. Shatri, nga ana tjetër, përmend kërkesa të komunistëve shqiptarë për lidhje organizative me Partinë Komuniste të Shqipërisë, të cilat u kundërshtuan dhe u cilësuan nacionaliste.

Këto të dhëna kërkojnë dallimin ndërmjet politikës së drejtuesve jugosllavë, qëndrimeve të udhëheqjes shqiptare dhe aspiratave të pjesëmarrësve në terren. Për një pjesë të shqiptarëve, lufta antifashiste përmbante edhe shpresën për zgjidhjen e çështjes kombëtare.

A ishte Bujani një kundërpërgjigje politike ndaj Lidhjes së Dytë të Prizrenit?

Shatri e shpreh drejtpërdrejt këtë interpretim: udhëheqja jugosllave ishte përpjekur ta shfrytëzonte Konferencën e Bujanit si kundërpeshë ndaj Lidhjes. Ai e lidh propagandimin e vetëvendosjes me përpjekjet për të frenuar mobilizimin e forcave nacionaliste.

Rexhepi sjell një gjurmë tjetër: artikullin e Fadil Hoxhës “Qëllimet e kolonës së pestë dhe Kongresi i Prizrenit”, ku sulmoheshin drejtuesit e Lidhjes dhe paralajmërohej një konferencë alternative. Autori e interpreton këtë si paralajmërim të Bujanit. Megjithatë, datimi i artikullit në tetor 1944, pas mbajtjes së Konferencës, krijon një mospërputhje kronologjike. Për këtë arsye, kjo gjurmë nuk mund të përdoret si dëshmi e përgatitjes së Bujanit pa kontrolluar dokumentin origjinal.

Interpretimi i Bujanit si kundërpërgjigje politike mbështetet, pra, te konkurrenca për përfaqësimin dhe mobilizimin e shqiptarëve. Përballë një organizimi që kërkonte ruajtjen e lidhjes territoriale me Shqipërinë, lëvizja antifashiste duhej t’i përgjigjej së njëjtës aspiratë kombëtare për të fituar besimin e popullsisë.

Megjithatë, synimi për ta përdorur Konferencën si kundërpeshë ndaj Lidhjes duhet dalluar nga përmbajtja e rezolutës dhe nga bindjet e pjesëmarrësve. Një funksion politik konkurrues nuk e përjashton sinqeritetin e atyre që besonin në vetëvendosje.

Përse udhëheqja jugosllave kundërshtoi vendimet e Bujanit?

Rezoluta e Bujanit e lidhi luftën antifashiste me aspiratën për bashkim me Shqipërinë dhe me vetëvendosjen deri në shkëputje. Sipas Shatrit, ky rezultat tejkalonte kufijtë e pranueshëm për udhëheqjen jugosllave.

Rexhepi sjell letrën e Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Jugosllavisë, të 28 marsit 1944, ku kufizohej karakteri i pushtetit të Këshillit Krahinor dhe kërkohej të mos flitej për bashkim me Shqipërinë e përcaktim kufijsh. Këtu shfaqet dallimi ndërmjet premtimit të vetëvendosjes si mjet mobilizimi dhe pranimit të pasojave territoriale të saj.

Në vazhdim, Rexhepi shqyrton artikullin e Pavle Joviçeviqit mbi Kosovën dhe vendimet e AVNOJ-it, ku shqiptarëve u premtoheshin të drejtat e pakicave kombëtare. Ky formulim e zhvendoste diskutimin drejt të drejtave brenda kuadrit jugosllav. Aspirata e artikuluar në Bujan përballej kështu me një orientim politik që synonte ruajtjen e Kosovës brenda Jugosllavisë.

Ku mbeteshin Bihori, Sanxhaku dhe elitat lokale në këto projekte?

Për Bihorin dhe Sanxhakun, përplasja ndërmjet këtyre projekteve lidhej drejtpërdrejt me sigurinë e popullsisë dhe me të ardhmen e saj politike. Masakrat çetnike të janarit 1943 në Bihorin e Poshtëm, djegia e fshatrave dhe dëbimi i banorëve kishin treguar përmasat e rrezikut. Për drejtuesit vendorë, çështja territoriale merrte kështu një kuptim konkret: me cilat qendra politike dhe me çfarë organizimi ushtarak mund të sigurohej mbrojtja e popullsisë? Tragjedia e Bihorit duhet kuptuar edhe si një faktor që i dha urgjencë kërkimit të mbështetjes përtej kufijve të krahinës.

Në këtë kontekst duhen shqyrtuar qëndrimet e Aqif Blytës dhe Hasan Zvizdiqit në Kuvendin e Prizrenit, si dhe veprimtaria mbrojtëse e Osman Rastoderit në Bihorin e Epërm dhe e Jakup Kardoviqit në trevën e Rozhajës. Këta drejtues nuk përbënin një bllok me të njëjtin program dhe të njëjtën pozitë institucionale. Blyta dhe Zvizdiqi e artikuluan çështjen e Sanxhakut në forumet e Lidhjes, ndërsa Rastoderi dhe Kardoviqi duhen kuptuar përmes organizimit vendor, mbrojtjes së popullsisë dhe marrëdhënieve me forcat që vepronin në krahinat e tyre. Bashkëpunimi me administratat pushtuese është pjesë e kësaj historie dhe kërkon vlerësim konkret; po aq kërkon vlerësim nevoja për mbijetesë që ndikonte në zgjedhjet e tyre.

Prandaj, interpretimi ynë është se konkurrenca ndërmjet Prizrenit dhe Bujanit përfshinte edhe dy mënyra për të fituar besimin e popullsisë: organizimin politik e ushtarak për ruajtjen e lidhjes me Shqipërinë dhe premtimin e vetëvendosjes përmes luftës antifashiste. Për një pjesë të elitave lokale të Sanxhakut, përvoja e dhunës dhe frika nga rikthimi i sundimit jugosllav i jepnin peshë të veçantë projektit të Prizrenit. Bujani, ndërkaq, e përfshiu aspiratën për bashkim me Shqipërinë në programin antifashist të Kosovës, duke ofruar një përgjigje konkurruese ndaj mobilizimit nacionalist. Kundërshtimi i mëvonshëm i rezolutës nga udhëheqja jugosllave nxori në pah kufijtë e këtij premtimi. Pikërisht këtu qëndron thelbi i përplasjes: kush do ta mobilizonte popullsinë gjatë luftës dhe kush do të vendoste për të ardhmen e saj pas luftës.

Shkrimi mbështetet në punimet e Muhamet Shatrit, Qerim Litës dhe Fehmi Rexhepit, si dhe në materialet e shqyrtuara për Lidhjen e Dytë të Prizrenit dhe elitat lokale të Sanxhakut e Bihorit.