Lexim eseistik poezisë së Sabit Rrustemit, “Mes një guri të çarë”
Nga: Timo MËRKURI
Lexim eseistik poezisë së Sabit Rrustemit, “Mes një guri të çarë”
Poezia “Mes një guri të çarë” e Sabit Rrustemi vjen si një ecje e brendshme, e lodhur dhe e përflakur njëkohësisht. Ajo nis me një lëvizje fizike—kapërcimin e malit dhe të fushës—por shumë shpejt e kuptojmë se ky udhëtim nuk është gjeografik. Është një përpjekje për të gjetur paqe në një shpirt që ka humbur qetësinë. Zjarri i brendshëm nuk shuhet; ai bartet nga një vend në tjetrin si një plagë e pambyllur, si një prush që s’di të ftohet. Dhe në këtë udhëtim, fjala “motër” tingëllon si një thirrje e dhimbshme, që e bën gjithë poezinë të marrë frymë njerëzore.
Që në nisje, poeti vendos një gjest simbolik të fortë: fshehjen e mallit “mes një guri të çarë”. Ky nuk është thjesht një imazh i bukur, por një mënyrë për të thënë se dhimbja nuk ka më vend në trupin e njeriut. Ajo del jashtë vetes dhe strehohet në natyrë, në një gur që vetë duket si plagë e tokës. Guri këtu nuk është i heshtur; ai mban, dëgjon dhe ruan, si një zemër e ftohtë që rreh për të gjallët.
Në vargjet që pasojnë, ndjejmë një ftohtësi ekzistenciale. “Duart e vockla për mungesë çatie” janë më shumë se një detaj. Janë figura e jetës së zhveshur nga mbrojtja, e njeriut që endet nëpër stinë pa strehë, ndërsa erërat i flasin me gjuhën e vet të ashpër. Ecja që “nuk soset” është vetë jeta pas luftës, një vazhdimësi pa fund e mungesës. Këtu lufta nuk është më një ngjarje, por një hije që ecën pas njeriut dhe nuk e lë të ndalet.
Në një çast, horizonti hapet: “një fushë e kaltër” dhe një Nimfë si Orë mali. Është si një dritë që e thërret, një tundim i bukurisë që premton çlirim. Por kjo mbetet vetëm një thirrje e largët. Fati i ka mbyllur shtigjet: “pa një shteg / e pa një udhë që shkelet me këmbë”. Dhe njeriu mbetet mes rrugësh që nuk çojnë askund, si një hap i humbur në ajër.
Brengat në këtë poezi nuk rrinë të qeta. Ato “shkundullojnë si dallgët”, duke e kthyer shpirtin në një det të trazuar që s’gjen breg. “Ajo fushë e kaltër det i thellë jete / po më gërryen parreshtur” — jeta këtu nuk shpëton, por konsumon, si ujë që ha gurin pikë-pikë.
Një nga kulmet më të ndjera është raporti me nënën. Heshtja ndaj saj nuk është mungesë dashurie, por pamundësi për të artikuluar dhimbjen. “Nanës votër asnjë fjalë s’mund t’ia them” — ky varg bart një peshë të rëndë, si një gur që nuk ngrihet dot. Dhe më tej: “le të digjet si una e mbramë / për t’u bërë hi i hirit tim”. Këtu njeriu tretet në dhimbje, bëhet hi i vetvetes, një kujtim që digjet pa zë.
Në fund, poezia ngushtohet dhe përqendrohet te figura e motrës. Këtu dhimbja bëhet më e prekshme dhe më e lashtë. Sipas traditës shqiptare, motra për vëllanë nuk qan vetëm një herë; ajo vajton gjithë jetën, dhe nga kjo dhimbje e pashuar shndërrohet në qyqe, në një zë që endet maleve dhe nuk pushon kurrë. Kjo jehonë e lashtë ndihet në thellësi të poezisë.
“I vogël ky det
i vogël për bet
para lotit Tënd”
Gjithë deti, gjithë bota, gjithë gjëmët bëhen të vogla përballë lotit të saj. Dhe kulmi vjen si një fjalë e thënë me zjarr të brendshëm:
“Gjëmët e krejt botës
i përcëllon”
Këtu loti i motrës nuk është vetëm pikëllim. Ai bëhet zjarr, bëhet forcë që përvëlon edhe vetë botën. Në këtë mënyrë, poezia e Sabit Rrustemi e ngre dhimbjen personale në një përmasë më të gjerë, duke e bërë një kujtesë të gjallë të humbjes, por edhe një dëshmi të qëndresës njerëzore që nuk shuhet.
Këtij leximi, mund t’i bashkangjiteni dhe ju:
Sabit Rrustemi
MES NJË GURI TË ÇARË
(Për të gjitha motrat që lufta për lirinë e Kosovës i la pa vëllezër)
Kapërceva malin dhe atë pak fushë
e dola në një tjetër kodër
se mos e paqtoj pak
një zjarr që kam përbrenda
moj motër
Mes një guri të çarë fsheha mallin
Duart e vockla për mungesë çatie
ecjeve që nuk sosen i ngroha nëpër stinë
Një fushë e kaltër tutje
dhe një Nimfë si Orë mali
më grishi për ta shkelur n’këmbë
Fati më la pa një shteg
e pa një udhë që shkelet me këmbë
Brengat më shkundullojnë si dallgët
Ajo fushë e kaltër det i thellë jete
po më gërryen parreshtur
Nanës votër asnjë fjalë s’mund t’ia them
le të digjet si una e mbramë
për t’u bërë hi i hirit tim
I vogël ky det
i vogël për bet
para lotit Tënd
Gjëmët e krejt botës
i përcëllon
Sabit Rrustemi