Kur Bihori dhe vise të Sanxhakut kërkonin mbrojtje nga Tirana: dokumentet e vitit 1941

Delegacione nga Bihori i Epërm dhe Rozhaja kërkonin mbrojtje, armë, shkolla dhe ndryshim të statusit territorial – dokumentet hedhin dritë të re mbi orientimet politike të Sanxhakut pas shpërbërjes së Jugosllavisë

Shkruan: Ismet Azizi

Pranvera e vitit 1941 e gjeti Sanxhakun në një nga momentet më të pasigurta të historisë së tij moderne. Mbretëria e Jugosllavisë ishte shembur, territoret e saj po ndaheshin ndërmjet fuqive pushtuese, ndërsa popullsia lokale përballej me pyetjen se nën cilën administratë do të jetonte dhe kush do ta garantonte sigurinë e saj.

Dokumente të botuara nga autorë të ndryshëm tregojnë se në këto rrethana drejtuesit lokalë të Bihorit, Rozhajës dhe viseve të tjera të Sanxhakut kërkuan zgjidhje në disa drejtime. Disa delegacione shkuan në Zagreb, të tjera në Tiranë. Kërkesat e tyre nuk ishin vetëm territoriale. Ato përfshinin mbrojtjen e popullsisë, armatimin, administratën, arsimin dhe ndihmën për vendbanimet e shkatërruara.

Këto dokumente janë me interes të veçantë edhe për një debat që vazhdon në historiografi: a mund të përshkruhen të gjitha këto iniciativa thjesht përmes formulës së “Shqipërisë së Madhe”, apo realiteti politik i vitit 1941 ishte shumë më kompleks?

Delegacioni i Bihorit të Epërm në Tiranë

Një dëshmi veçanërisht interesante gjendet në librin e Fehim Džogovićit Bijela knjiga žrtava Sandžaka 1941–1945, vëllimi III, kushtuar komunës së Petnjicës.

Duke iu referuar monografisë së Salija Adrovićit Gornji Bihor, Džogović shkruan se një delegacion nga Bihori i Epërm shkoi në Tiranë për të kërkuar:

“mbrojtje nga çetnikët dhe, eventualisht, bashkimin e kësaj krahine me Shqipërinë.”

Në delegacion përmenden Dule Agović, Smajo Cikotić, Hajriz Hadrović, Šućo Hadrović, Hasin Kočan, Meta Kožar, Rašit Ličina, Mujo Mehović, Seno Novalić, Nuško Ramdedović, Huso Skenderović, Neko Šabotić, Hajradin Škrijelj dhe Salko Škrijelj.

Po aq interesante është përgjigjja që, sipas burimit, morën delegatët. Atyre iu tha se do të merrnin ndihmë, por se për bashkimin territorial nuk vendosnin ata dhe se duhej kërkuar një mënyrë për bashkëjetesë.

Kjo dëshmi është e rëndësishme sepse tregon se qysh në vitin 1941 në Bihorin e Epërm dy probleme shfaqeshin të lidhura: siguria e popullsisë dhe statusi politik i territorit.

Rozhaja dhe 27 fshatrat e Sanxhakut

Një dokument edhe më i drejtpërdrejtë gjendet në materialet arkivore të botuara nga studiuesi Gjet Ndoj në librin Qeverisja e Shqipërisë gjatë Luftës II Botërore (1939–1944).

Dokumenti mban titullin “Rivendikimet shqiptare të mbetun nën Mal të Zi” dhe lidhet me përfaqësues të Rozhajës dhe 27 fshatrave të Sanxhakut.

Më 4 nëntor 1941 përfaqësuesit e tyre ndodheshin në Tiranë.

Lista e kërkesave është jashtëzakonisht domethënëse.

Ata kërkonin bashkimin e viseve të tyre me Shqipërinë, dërgimin e nëpunësve shqiptarë, hapjen e shkollave në gjuhën shqipe dhe dërgimin e 20 mësuesve. Kërkonin gjithashtu që viset e tyre të lidheshin administrativisht me nënprefekturën e Rozhajës.

Por kërkesa që tregon më qartë gjendjen e sigurisë ishte ajo për armë:

“Lusim nxetësisht që të na epen, sa më parë që të jetë e mundun, 1500 pushkë me fishekë të mjaftueshëm…”

Sipas dokumentit, armët kërkoheshin që popullsia të ishte e përgatitur për mbrojtjen e territorit.

Përfaqësuesit kërkonin gjithashtu ndihmë për njerëzit që vuanin nga uria, mungesa e strehimit, të ftohtit dhe sëmundjet, si dhe ndihmë për rindërtimin e shtëpive të djegura.

Në fund të dokumentit thuhet se delegatët, duke ardhur në Tiranë, kishin lënë popullsinë e tyre në kushte të vështira dhe nën kërcënimin e sulmeve të reja.

Burimi është veçanërisht i rëndësishëm sepse Gjet Ndoj jep edhe referencën e dokumentit origjinal: Arkivi Qendror i Shtetit, Fondi 149, Dosja 1184, fletët 24–26, 4 nëntor 1941.

Jo vetëm një orientim politik

Dokumentet e tjera të vitit 1941 tregojnë se Sanxhaku nuk kishte një orientim të vetëm.

Fehim Džogović përmend edhe një delegacion prej pesë vetash që më 15 maj 1941 shkoi në Zagreb dhe paraqiti një peticion për lidhjen me Bosnjën, duke pretenduar se përfaqësonte dhjetë rrethe, ndër to Beranën, Bijelo Polen, Sjenicën, Pazarin e Ri, Tutinin dhe Rozhajën.

Kjo është shumë e rëndësishme.

Do të ishte historikisht e pasaktë të thuhej se “Sanxhaku kërkonte Shqipërinë” ose, në drejtimin tjetër, se “Sanxhaku kërkonte Bosnjën”.

Burimet dëshmojnë aktorë të ndryshëm, orientime të ndryshme dhe interesa lokale që jo gjithmonë përputheshin.

Pikërisht për këtë arsye dokumentet duhet të lexohen përpara se mbi to të vendosen etiketat e historiografisë së mëvonshme.

Nga Bihori e Rozhaja te Sjenica dhe Bijelo Polje

Në studimin e tij Stara Raška pod italijanskom okupacijom 1941–1943, historiani serb Milutin Živković trajton këto zhvillime nën kornizën “prijësit myslimanë dhe ‘Shqipëria e Madhe’”.

Por vetë dokumentacioni që ai paraqet lejon një lexim më të diferencuar.

Në një fazë të mëvonshme, Bedri Pejani propozonte krijimin në Kosovë të një force prej 120.000–150.000 njerëzish dhe zgjerimin e kufirit të shtetit shqiptar në mënyrë që në të të përfshiheshin i gjithë rrethi i Mitrovicës, Sjenica, Rozhaja dhe Bijelo Polje.

Edhe këtu duhet bërë një dallim: dokumenti përmend Bijelo Polen, jo Bihorin si emërtim territorial. Megjithatë, përfshirja e Bijelo Poles është me rëndësi për historinë e Bihorit për shkak të rolit të këtij qyteti si qendër administrative dhe urbane e lidhur ngushtë me krahinën.

Siguria dhe territori

Kur këto dokumente lexohen së bashku, del një pamje më komplekse e vitit 1941.

Në Bihorin e Epërm kërkohej mbrojtje nga çetnikët dhe shqyrtohej mundësia e bashkimit me Shqipërinë.

Në Rozhajë dhe 27 fshatra të Sanxhakut kërkoheshin 1.500 pushkë, shkolla shqipe, mësues, administratë, ndihmë humanitare dhe ndryshim i statusit territorial.

Në pjesë të tjera të Sanxhakut kishte orientime drejt Bosnjës.

Pra, kërkesat territoriale nuk mund të shkëputen nga pyetja që njerëzit e asaj kohe e konsideronin jetike:

Kush do ta mbronte popullsinë pas shpërbërjes së Jugosllavisë?

Kjo pyetje merr rëndësi të veçantë kur shihet nga perspektiva e asaj që do të ndodhte vetëm dy vjet më vonë.

Në janar 1943, Bihori i Poshtëm do të përjetonte një nga tragjeditë më të rënda të popullsisë myslimane të kësaj hapësire gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Dokumentet e vitit 1941 tregojnë se frika nga sulmet dhe kërkimi i një sistemi më të gjerë mbrojtjeje kishin filluar shumë më herët.

Prandaj lidhja historike nuk duhet ndërtuar me formulën e thjeshtë se masakra e Bihorit krijoi orientimin politik drejt Kosovës ose Shqipërisë. Dokumentet tregojnë të kundërtën: orientimet politike ekzistonin më herët; përvoja e dhunës dhe pasigurisë ua shtoi atyre gjithnjë e më shumë dimensionin e mbrojtjes dhe të mbijetesës.

Kjo është pikërisht arsyeja pse dokumentet e vitit 1941 meritojnë të rilexohen sot.

Ato nuk na tregojnë vetëm ku dëshironin të përkisnin disa prej aktorëve të Sanxhakut.

Na tregojnë edhe nga çfarë kishin frikë dhe çfarë kërkonin për të mbijetuar. /2LONLINE/

Burimet kryesore: Fehim Džogović, Bijela knjiga žrtava Sandžaka 1941–1945, knj. III: Opština Petnjica (Podgorica, 2021), 23–24; Salija Adrović, Gornji Bihor (Berane, 1995), 100–101; Gjet Ndoj, Qeverisja e Shqipërisë gjatë Luftës II Botërore (1939–1944) (Tiranë: Fast Print, 2023), 169–170; AQSH, F. 149, D. 1184, fl. 24–26, 4 nëntor 1941; Milutin Živković, Stara Raška pod italijanskom okupacijom 1941–1943, knj. I, 394–400.