Ku përkunden ëndrrat
Nga: Timo MËRKURI
KU PËRKUNDEN ËNDRRAT
(Për vëllimin më të ri poetik të Nexhat Rexhës, “Mes gurësh përkunden ëndrrat”, edituar këto ditë nga shtëpia botuese, “Faik Konica, Prishtinë, 2026)
Vëllimi poetik “Mes gurësh përkunden ëndrrat” i Nexhat Rexha ngrihet si një arkitekturë e brendshme me katër shtylla që e mbajnë në ekuilibër: guri, ëndrra, atdheu dhe dashuria. Përmes tyre do ta lexojmë poezinë, sepse ato nuk janë thjesht tema që përsëriten në vargje, por forca që strukturojnë mendimin dhe ndjesinë. Secila ka peshën dhe dritën e vet, dhe së bashku krijojnë një hapësirë ku njeriu përballet me historinë, me përkatësinë, me brishtësinë dhe me qëndresën e tij.
Guri, poezi, nuk është trup i ftohtë. Ai merr frymë, ai mbart kohë, kujtesë dhe heshtje shekujsh. Në të është ngurtësuar historia, por jo deri në vdekje; ai ruan jehonë dhe gjurmë dhimbjeje. Guri bëhet dëshmitar i qëndrueshmërisë dhe i plagës njëherësh. Ai nuk shtypme peshën e tij; ai provon. Dhe në këtë provë fiton shpirtërim, sepse përmes tij flet koha dhe përmes kohës flet njeriu.
Në këtë terren lëviz ëndrra. Ajo nuk vjen si iluzion i lehtë, por si akt qëndrese. Nuk e mohon gurin dhe nuk e shkatërron; ajo përkundet mes tij. Në këtë përkundje fshihet një filozofi e heshtur e ekzistencës: njeriu jeton midis rëndesës dhe shpresës. Ëndrra është forca në trajtën e saj më të brishtë; ajo nuk shpall veten me zë të lartë, por mbetet e pashuar. Është lëvizja e heshtur e brendshme që e mbron shpirtin nga ngurtësimi.
Mbi këtë marrëdhënie ngrihet atdheu, jo si gurë e dhe të bashkuar, por si hapësirë e ndërgjegjes. Ai përbëhet nga kujtesa, nga gjuha, nga dashuria e heshtur që rrënjoset thellë në shpirt. Atdheu nuk është deklarim retorik; është frymëmarrje e brendshme, përgjegjësi dhe përkatësi.
Dhe natyrshëm, në qendër të kësaj arkitekture qëndron dashuria. Jo si ndjenjë e përkohshme, por si forcë ekzistenciale që i mban të gjitha në lëvizje. Ajo i jep gurit kuptim, ëndrrës qëndrueshmëri dhe atdheut thellësi. Nuk e fshin dhimbjen e tyre, por e ndriçon.
Këto katër shtylla nuk janë shtylla që mbajnë botën qiellore; ato mbajnë qiellin e poetikës së Nexhat Rexhës, një qiell të mbushur me dritësim yjesh poezie, ku edhe mes gurëve shkëlqen ende horizonti i shpresës.
I.
Titulli si metafizikë e qëndresës
Titulli “Mes gurësh përkunden ëndrrat” i vëllimit të Nexhat Rexhës nuk është një figurë e rastësishme poetike, as një metaforë e zgjedhur për efekt tingëllimi. Ai përmban një formulë të përqendruar të përvojës historike, shpirtërore dhe ekzistenciale që libri artikulon në tërësinë e vet. Në këtë sintagmë përplasen dhe njëkohësisht pajtohen dy realitete që duken të papajtueshme: guri dhe ëndrra. Njëri simbolizon peshën, sedimentin e kohës, kujtesën e ngurtësuar; tjetra lëvizjen, brishtësinë, hapjen drejt së ardhmes. Midis tyre vendoset një folje e butë – “përkunden” – e cila nuk shpall konflikt të drejtpërdrejtë, por një gjendje tensioni të vazhdueshëm, një ekuilibër të brishtë mes qëndresës dhe shpresës. Ky titull nuk është vetëm emërtim; ai është tezë poetike. Në një lexim teorik, kjo poetikë mund të vendoset në horizontin e modernizmit ekzistencial, ku subjekti përballet me kohën si krizë dhe me qenien si përgjegjësi. Koncepti i qenies-në-botë (Heidegger), absurdit dhe zgjedhjes morale (Camus) apo vetëdija e izolimit ekzistencial (Sartre) gjejnë jehonë në tensionin mes gurit, kohës dhe ëndrrës. Poeti e përjeton realitetin jo si dekor, por si provë të ekzistencës.
1.
Në universin poetik të Rexhës, guri nuk është element dekorativ i peizazhit, por kategori ontologjike. Ai mbart kohën, ruan gjurmët e asaj që ka ndodhur dhe dëshmon për atë që nuk duhet të harrohet. Guri është kujtesë e materializuar. Në poezinë “Në mes gurësh përkundet ëndrra” (f. 52), lexojmë:
“Në mes gurësh përkundet ëndrra
Për një legjendë që e dëgjoj me vite
Aty pranë lumit gjarpërues
Të shekujve në pagjumësi”
ku guri lidhet me “shekujt në pagjumësi”, duke krijuar një horizont ku historia nuk është kapitull i mbyllur, por gjendje e vazhdueshme tensioni. Lumi gjarpërues i shekujve sugjeron një kohë që rrjedh, por nuk qetësohet, një histori që lëviz, por nuk harron. Pagjumësia e shekujve është metaforë e një ndërgjegjeje kolektive që nuk e gjen prehjen.
Në këtë terren të ashpër, ëndrra nuk rritet mbi rehati, por mbi sfidë. Ajo nuk lind nga harresa, por nga përballja me peshën e gurit. Dimensioni moral i këtij simboli thellohet në poezinë “E pathëna” (f. 43):
“Fjala e pathënë
gurëzoi të pathënën në gurin
që peshon në vendin e vet”
Këtu kemi një proces të qartë simbolik: fjala e pathënë ngurtësohet, bëhet gur, bëhet peshë e ndërgjegjes. Heshtja nuk është zbrazëti; ajo është rëndesë. Ajo nuk zhduket, por depozitohet në thellësinë e qenies. Guri shndërrohet kështu në metaforë të fajit, të përgjegjësisë, të barrës së asaj që nuk u tha në kohën e duhur. Në këtë pikë, poezia e Rexhës prek një dimension ekzistencial: njeriu nuk përkufizohet vetëm nga ajo që shpreh, por edhe nga ajo që hesht. Guri është histori, por është edhe ndërgjegje.
2.
Në titull, ëndrra nuk është luks romantik dhe as strehë iluzive. Ajo është energji që mban gjallë shpirtin në një realitet të ashpër. Ajo nuk e mohon gurin, por përkundet mes tij. Pra, ajo ekziston brenda kufizimit, jo jashtë tij. Në poezinë “Fluturim drejt qiellit” (f. 102),
ëndrra merr trajtë ngritjeje:
“Pamja mbi flatrat shkrin
Bukurinë e shenjtë
Pranë lumit kur arratisen nimfat
Fluturim drejt qiellit”
Këtu kemi një lëvizje vertikale, një kapërcim simbolik të tokës. Fluturimi nuk është arratisje, por transformim i përvojës në bukuri. Elementet mitike – nimfat, lumi, flatrat – krijojnë një hapësirë ku realiteti i rëndë shpërbëhet në estetikë. Ëndrra e shndërron dhimbjen në lartësi. Në poezinë “Simbiozë” (f. 55), kjo ide thellohet me vargjet:
“Dritë e paplakur je ti ëndrra
E shpresës
Kur vjen e nuk ikën as me terrin”
Ëndrra quhet “dritë e paplakur”. Kjo është një metaforë me ngarkesë të fortë filozofike. Ajo nuk konsumohet nga koha. Nuk i nënshtrohet plakjes së historisë. Terri nuk e zhduk, por vetëm e sfidon. Këtu ëndrra zhvendoset nga fusha e imagjinatës në fushën e etikës: ajo bëhet vendim për të mos u dorëzuar, një zgjedhje e brendshme për të ruajtur dritën edhe kur realiteti është i errët. Ëndrra është akt qëndrese.
3.
Folja “përkunden” është zemra filozofike e titullit. Ajo nuk sugjeron as rrëzim, as triumf të plotë. Nuk kemi as shtypje absolute të ëndrrës nga guri, as shkatërrim të gurit nga ëndrra. Kemi lëkundje, një gjendje të ndërmjetme që ngjason me përkundjen e fëmijës në djep. Në poezi kjo lëvizje e vazhdueshme është metaforë e ekzistencës kolektive: jeta zhvillohet mes humbjes dhe ringritjes, mes plagës dhe shpresës, mes kohës që gërryen dhe shpirtit që reziston.Në poezinë “Vijnë e ikin stinët” (f. 97), kjo filozofi e tensionit merr trajtë dramatike:
“Kjo kohë prangosjesh
Po veton qiellin në përflakje
Stina e pestë ëndërr përvëluese
Përgjak klithmën në stinën e pakthim”
“Stina e pestë” është metaforë e një kohe jashtë rendit natyror, një kohë krize, përvëlimi dhe përmbysjeje. Kjo është një figurë që tejkalon përshkrimin dhe hyn në filozofi. Ëndrra këtu nuk është e qetë; ajo “digjet”, por edhe në përvëlim, ajo nuk zhduket. Përkundrazi, bëhet më e dukshme. Kjo është përkundja dramatike e titullit: jo qetësi, por vazhdimësi në mes të zjarrit. Në thelb, titulli “Mes gurësh përkunden ëndrrat” është një formulë poetike e ekzistencës historike dhe shpirtërore. Ai pranon peshën e gurëve të kohës, ashpërsinë e realitetit dhe barrën e kujtesës, por njëkohësisht pohon se ëndrra nuk shtypet plotësisht nga ngurtësia. Ajo lëkundet, por nuk rrëzohet, ajo përkundet si fëmija në djep, për tu rritur. Pikërisht në këtë lëkundje të vazhdueshme qëndron bukuria më e thellë e këtij vëllimi: jo si triumf i lehtë mbi historinë, por si qëndresë e heshtur brenda saj. Kjo është metafizika e titullit – një poezi që pranon gurin, por nuk heq dorë nga drita. Nga ky kuptim metafizik i titullit, analiza zhvendoset natyrshëm te mënyra se si këto elemente mishërohen në motivin e atdheut dhe të kujtesës.
II. Atdheu dhe kujtesa
Në poezinë e Nexhat Rexha, atdheu nuk është një koordinatë gjeografike e vizatuar në hartë, as një nocion ceremonial i ngrirë në retorikë solemne. Ai është një gjendje e brendshme, një frymë që lëviz në ndërgjegje dhe bëhet pjesë e identitetit shpirtëror. Atdheu nuk shpallet me zë të lartë; ai zbulohet në thellësi. Nuk zotërohet si pronë, por bartet si kujtesë dhe si përgjegjësi. Është një prani që nuk bërtet, por rreh si një puls i qetë brenda qenies.
Poeti në këto poezi ndërton vargun me figura dhe imazhin me ndërthurjen e vargjeve si te rastet e mëposhtme; metafora, simboli dhe personifikimi nuk funksionojnë të izoluara, por krijojnë shtresa kuptimore që mbështesin njëra-tjetrën dhe e thellojnë dimensionin artistik e filozofik të tekstit.
1.
Atdheu nuk paraqitet si territor, por si përthithje e brendshme në poezinë “Qenësia e Atdheut” (f. 7):
“Ai dhe ata hynë thellë
në rrënjët e dritës
që çel në heshtje”
Këtu metafora e thellimit vertikal është thelbësore. Folja “hynë” sugjeron një lëvizje drejt brendisë, një zbritje në thelbin e qenies. Shprehja “rrënjët e dritës” krijon një figurë të ndërthurur: kemi metaforë dhe paradoks njëkohësisht. Drita zakonisht përfytyrohet si sipërfaqe, si ndriçim i jashtëm, por këtu ajo ka rrënjë. Ajo buron nga thellësia. Kjo e kthen dritën në simbol të ndërgjegjes, ndërsa atdheu bëhet burim i brendshëm ndriçimi moral.
Në këtë ndërthurje figurative, drita personifikohet përmes foljes “çel”. Ajo nuk është thjesht prani fizike, por gjallëri që hapet në heshtje. Heshtja nuk është boshllëk; është trualli ku mbin drita. Këtu kemi një ndërthurje trefishe: metafora e rrënjës (thellësia), simboli i dritës (ndërgjegjja) dhe personifikimi i çeljes (gjallëria). Nga kjo bashkëveprim figurash lind një kuptim ontologjik: atdheu nuk është hapësirë fizike, por proces i brendshëm ndriçimi.
2.
Në këtë vëllim, kujtesa nuk është mall nostalgjik. Ajo është barrë dhe detyrë. Te poezia “E pathëna” (f. 43), lexojmë:
“Heshtja ngrihet si mur
mbi plagët që nuk flasin”
Këtu kemi një personifikim të heshtjes dhe një metaforë ndërtimore. Heshtja “ngrihet”, pra merr trajtë vepruese dhe bëhet mur. Plagët personifikohen përmes shprehjes “që nuk flasin”. Kështu krijohet një tension kuptimor: plaga si metaforë e dhimbjes historike, heshtja si mur që e mbulon dhe mungesa e fjalës si dramë morale. Ndërthurja e këtyre figurave krijon një strukturë të mbyllur simbolike: muri (ngurtësimi), plaga (dhimbja) dhe heshtja (mosartikullimi) përbëjnë një trekëndësh kuptimor ku historia kthehet në barrë morale. Figura këtu nuk zbukuron, por ndërton një arkitekturë etike. Ndërsa në poezinë “Gjuha e përjetësisë” (f. 95), kujtesa merr trajtë tjetër:
“Emrat e gdhendur
rrahin nëpër gurë
si zemra të padukshme”
Metafora dhe personifikimi bashkëveprojnë organikisht. Emrat “rrahin”, guri merr funksion trupi fizik, ndërsa zemra bëhet simbol i vazhdimësisë. E ngurta dhe e gjalla bashkëjetojnë në një tension estetik. Krahasimi “si zemra të padukshme” shton një shtresë të tretë figurative, duke krijuar një qark simbolik: emri (kujtesa), guri (koha) dhe zemra (jeta). Kjo ndërthurje i jep poezisë një dimension filozofik, sepse historia nuk paraqitet si arkiv i ftohtë, por si organizëm që vazhdon të pulsojë në ndërgjegje.
3.
Në poezinë “Vijnë e ikin stinët” (f. 97), lexojmë:
“Nën hirin e stinëve
ruhet një shkëndijë
që s’e shuan as era”
ku hiri është metaforë e djegies dhe e shkatërrimit. Shkëndija është simbol i dritës së brishtë, por këmbëngulëse. Era personifikohet si forcë që përpiqet të shuajë. Këtu ndërthurja e figurave krijon një kontrast dialektik: hiri (fund, shuarje), shkëndija (fillim, vazhdimësi) dhe era (forcë e jashtme kërcënuese). Përmes kësaj strukture figurative, poeti ndërton një filozofi qëndrese: edhe kur historia duket e djegur, një bërthamë drite mbetet e paprekshme.
Në këtë libër, atdheu dhe kujtesa janë një trup i vetëm. Kujtesa i jep atdheut thellësi morale; atdheu i jep kujtesës tokë ku të qëndrojë. Njëri pa tjetrin do të ishte i cunguar. Poeti shfaqet si dëshmitar i kohës, por jo si kronist i ftohtë. Ai është njeri që e ndien barrën e asaj që ka ndodhur dhe e kthen fjalën në akt etik.
Atdheu në këto vargje nuk është vetëm vendlindje. Ai është ndërgjegje që kërkon dritë, është përgjegjësi që nuk pranon harresën, është shkëndijë që vazhdon të rrahë edhe mes gurëve. Dhe pikërisht për këtë arsye, poezia e këtij libri nuk mbetet vetëm kujtim; ajo bëhet formë e vetëdijshme qëndrese. Nga perspektiva e simbolizmit, imazhet poetike të Rexhës nuk funksionojnë si përshkrime, por si shenja që sugjerojnë realitete të fshehta. Ashtu si në teorinë e Baudelaire-it mbi korrespondencat apo në konceptin e Mallarmé-së për poezinë si sugjerim, simboli në këtë vëllim hap shtresa kuptimore përtej fjalës së drejtpërdrejtë. Nëse atdheu dhe kujtesa përbëjnë hapësirën e identitetit, janë koha dhe plaga ato që përbëjnë përmasën e përjetimit të saj në realitet.
III. Koha, plaga dhe qëndresa
Në universin poetik të Nexhat Rexhës, koha nuk është një rrjedhë e heshtur që kalon pa zhurmë në sfondin e jetës. Ajo është forcë që ndërhyn, energji që përplaset me njeriun dhe e vë përballë vetes, përballë historisë dhe përgjegjësisë morale. Koha nuk kalon thjesht; ajo vepron. Nuk është vetëm lëvizje, por gërryerje. Lë gjurmë, hap plagë, por njëkohësisht zgjon vetëdijen.
Rexha nuk e shpjegon kohën; ai e materializon atë përmes figurës. Mendimi i tij poetik nuk rrjedh si koncept, por si imazh. Metafora, simboli dhe personifikimi nuk vendosen si ornamente stilistike, por funksionojnë si struktura mbajtëse të kuptimit. Secila figurë e shtyn tjetrën përpara, duke krijuar një rrjet të brendshëm tensioni, ku koha nuk emërtohet si ide abstrakte, por shfaqet si përvojë e drejtpërdrejtë shpirtërore.
1.
Vargjet e poezisë “Pagjumësia” (f. 18) lexojme:
“Orët bien mbi dritare
si gurë të vegjël
që s’lejojnë gjumin të zbresë”
nuk përbëjnë një figurë të vetme, por një ndërtim figurativ të përbërë, ku disa figura bashkëveprojnë për të krijuar një imazh unik poetik. Kështu: a. Personifikimi “Orët bien” –ku koha ndërmerr veprim njerëzor. Ora nuk është më matëse neutrale, por subjekt që vepron. Ajo sulmon hapësirën e brendshme. Kjo e zhvendos kohën nga abstraktja në konkrete.b. Krahasimi “si gurë të vegjël” – kemi një krahasim të drejtpërdrejtë (me “si”). Tingulli i orëve barazohet me goditjen e gurëve mbi xham. Kjo e bën kohën të dëgjueshme dhe të prekshme. c. Guri zakonisht simbolizon qëndrueshmëri, fortësi, peshë. Këtu ai shndërrohet në element goditës. Edhe pse “i vogël”, ai ka efekt shqetësues. Simboli thekson peshën e çastit: edhe minuta e vogël mund të rëndojë.ç. te metafora e zbritjes së gjumit;“që s’lejojnë gjumin të zbresë” – gjumi paraqitet si diçka që vjen nga lart, si një qenie që mund të afrohet e të prekë njeriun. Kemi metaforë lëvizjeje dhe një personifikim të heshtur të gjumit. Pra te ky ndërtim figurative i përbërë kemi një metaforë komplekse të pagjumësisë si rrethim nga koha pse koha nuk kalon qetësisht; ajo godet,tingulli i saj bëhet fizik,gjumi nuk mungon rastësisht; ai pengohet.
Simboli i gurit në traditën shqiptare është simbol i qëndrueshmërisë, i fortësisë, i diçkaje që nuk lëviz lehtë. Në këto vargje, poeti e zhvendos këtë simbolikë: guri nuk është më vetëm qëndresë, por bëhet mjet goditjeje. Qëndrueshmëria shndërrohet në presion. Ajo që tradicionalisht mishëronte stabilitetin, këtu merr trajtën e një force që e mban njeriun zgjuar, e vë në provë. Në këtë përmbysje semantike, simboli i gurit thellohet: ai nuk është vetëm themel, por edhe barrë kohe.
Pagjumësia shndërrohet në gjendje ekzistenciale: njeriu nuk fle, sepse koha nuk e lë të qetë. Këtu figura e gurit ndërvepron me personifikimin e orëve dhe me metaforën e zbritjes së gjumit. Gjumi paraqitet si qenie që mund të “zbresë”, por pengohet. Pra kemi një zinxhir figurash: koha godet (personifikim), guri rëndon (simbol), gjumi ndalet (metaforë lëvizjeje). Ky ndërveprim krijon një hapësirë ankthi ku çdo element mbështet tjetrin. Pagjumësia nuk është thjesht mungesë gjumi; është pagjumësi e shekujve. Është ndërgjegje historike që nuk fle. Në këtë kuptim, kemi një personifikim të heshtur të shekujve: ata sikur rrinë zgjuar bashkë me njeriun, duke e mbajtur të hapur sytë e kujtesës. Koha bëhet subjekt vigjilent, jo sfond pasiv.
2.
Te poezia “Gjurmë” (f. 39) me vargjet:
“Në lëkurën e tokës
rrijnë të hapura
plagët e vjetra të shiut”
plaga nuk paraqitet si shenjë e thjeshtë dhimbjeje. Ajo është kujtesë e gjallë, është histori që refuzon të mbyllet. Metafora dhe personifikimi ndërthuren në mënyrë organike. Toka bëhet trup, ka “lëkurë”, ku plagët “rrijnë”. Shiu, që zakonisht lidhet me pastrim dhe rigjallërim, kthehet në shkaktar plage. Kjo përmbysje simbolike e thellon kuptimin filozofik: jo çdo kohë shëron, disa kohë lëndojnë. Plaga “rrin e hapur”, pra nuk mbyllet në të kaluarën.
Këtu kemi ndërveprim të trefishtë figurativ: metafora e trupit (toka si organizëm), personifikimi i plagës që “rrin”, dhe simbolika e shiut si kohë historike. Shiu nuk është vetëm fenomen natyror, por kohë që bie mbi tokë dhe lë shenjë. Figura e natyrës dhe figura e historisë bashkohen në një organizëm të vetëm. Poeti nuk e ndan njeriun nga toka; ai e shkrin fatin e tij me fatin e saj. Plaga bëhet kështu jo vetëm shenjë fizike, por metaforë e kujtesës kolektive që refuzon harresën.
3.
Në poezinë “Stina e pestë” (f. 96):
“Një stinë pa kalendar
rri pezull mbi qytet
si re e nxirë e pakohë”
“Stina pa kalendar” është metaforë e një kohe jashtë rendit natyror. Nuk matet me muaj, por me ankth. Personifikimi i saj si diçka që “rri pezull” krijon ndjesinë e një kërcënimi të përhershëm. Kjo “stinё e pestë” merr dimension ekzistencial. Ajo nuk është shtesë meteorologjike, por gjendje shpirtërore kolektive. Është koha e krizës, e ndërprerjes së normalitetit, kur rendi i zakonshëm i jetës del nga binarët. Si metaforë ekzistenciale, ajo përfaqëson periudhën kur njeriu jeton jashtë harmonisë me kohën, në një hapësirë të pasigurt ku e ardhmja nuk ka formë të qartë.
Krahasimi me “re të nxirë” shton një shtresë tjetër figurative. Reja është simbol kalimtar, por këtu ajo bëhet e “pakohë”, pra e zgjatur, e pezullt. Metafora e stinës, personifikimi i saj dhe simbolika e resë ndërveprojnë për të krijuar një atmosferë pritjeje të rënduar. Qielli nuk shpërthen ende, por kërcënimi qëndron. Filozofikisht, kjo stinë përfaqëson momentin kur historia hyn në zonë gri.
4.
Te poezia “Simbiozë” (f. 55)
“Në rrënjët e terrinës
ruhet një fije drite
që s’e shkel as nata”
përballë kësaj kohe të rëndë (terrina, errësira), lind qëndresa. Terrina ka “rrënjë”, pra errësira paraqitet si diçka që depërton thellë. Por pikërisht në këtë thellësi ruhet “fija e dritës”.
Metafora e fijes sugjeron brishtësi, por edhe vazhdimësi. Ajo është e hollë, por nuk këputet. Personifikimi i natës si forcë që mund të “shkelë” krijon një tension etik: nata bëhet pushtet, por jo absolut. Këtu ndërveprojnë simboli i dritës (shpresa), metafora e rrënjës (thellësia e krizës) dhe personifikimi i natës (kërcënimi). Kjo treshe figurash krijon një ekuilibër dramatik: errësira është e fortë, por jo përfundimtare. Qëndresa nuk është akt heroik i zhurmshëm. Është ruajtje e brendshme, është vendim për të mos e lënë terrinën të bëhet e vetmja e vërtetë.
Në tërësi, koha në këtë vëllim nuk mbetet kategori kronologjike; ajo shndërrohet në provë morale. Plaga bëhet shenjë e kujtesës, jo thjesht e dhimbjes. Pagjumësia bëhet vigjilencë historike. Stina e pestë bëhet metaforë e krizës ekzistenciale. Ndërsa qëndresa nuk është triumf i jashtëm, por ekuilibër i brendshëm. Pikërisht në këtë përballje mes përkohshmërisë dhe dritës së ruajtur në heshtje, poezia e Rexhës gjen frymëmarrjen e saj më të thellë. Ajo nuk e mohon plagën, por nuk e lë atë të jetë fjala e fundit. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për të ndërtuar mendim përmes figurës, për ta thelluar simbolin përmes traditës dhe për ta kthyer kohën nga kërcënim në ndërgjegje. Pasi koha dhe plaga analizohen si prova e qëndresës, vëmendja zhvendoset drejt mënyrës se si shpresa artikulohet përmes ëndrrës dhe horizontit të saj.
IV.
Ëndrra, dita dhe horizonti i shpresës
Në universin poetik të Nexhat Rexhës, ëndrra nuk është strehë iluzioni, por mënyrë qëndrese. Ajo nuk arratiset nga realiteti; e përshkon atë si një rreze që depërton mes shkëmbinjve. Nëse guri është historia e rëndë, koha që gërryen dhe plaga që mbetet e hapur, ëndrra është fryma që lëviz mes tyre dhe nuk shtypet. Ajo përkundet, por nuk thyhet. Ëndrra në këtë poezi ka trup, ka kujtesë, ka horizont. Ajo nuk është mjegull që shpërndahet në mëngjes; është dritë që lind nga brenda errësirës.
Filozofikisht, ëndrra te Rexha nuk është kundër realitetit; ajo është dimensioni i tij i padukshëm. Ajo është forma përmes së cilës shpirti e përballon peshën e gurit dhe vijueshmërinë e kohës. Në këtë kuptim, ëndrra nuk e mohon materien, por e tejkalon atë duke e mbushur me kuptim.
1.
Duke lexuar vargjet e poezisë “Në mes gurësh përkundet ëndrra” (f. 52)
“Në mes gurësh përkundet ëndrra
Për një legjendë që e dëgjoj me vite
Aty pranë lumit gjarpërues
Të shekujve në pagjumësi”
Ndjken se këtu ndërtohet një hapësirë ku koha dhe miti bashkëjetojnë. Ëndrra “përkundet”. Kemi një personifikim të butë, por domethënës: ajo lëviz si fëmijë në djepin e historisë. Lëkundja sugjeron brishtësi, por edhe vazhdimësi ritmike. Nuk kemi rënie, por lëvizje të qëndrueshme në mes të ashpërsisë. Guri nuk e shtyp; ai bëhet sfondi i saj. Thamë se në traditën shqiptare, guri është simbol i qëndrueshmërisë, i themeleve, i identitetit që nuk lëviz, por këtu poeti e vendos ëndrrën pikërisht “në mes gurësh”, pra në mes të historisë së ngurtë. Kjo krijon një tension estetik dhe psikologjik: dashuria për jetën, për legjendën, për vazhdimësinë, lind jo në fushë të butë, por në terren të ashpër.
Ka në këtë figurë edhe një dimension psikologjik të dashurisë mes gurëve. Dashuria që lind në kushte të vështira nuk është naive; ajo është e vetëdijshme për pengesën. Guri, si pengesë dhe si qëndrueshmëri, e forcon ndjenjën. Ëndrra përkundet mes rezistencës së realitetit dhe nevojës së brendshme për të dashur e për të besuar. Në këtë kuptim, guri nuk është armik i ëndrrës, por provë e saj. Lumi “gjarpërues” sjell figurën e kohës që dredhon, që nuk ecën drejt, por me kthesa, me rrezik, me thellësi. “Shekujt në pagjumësi” është metaforë që i jep kohës vetëdije. Historia nuk fle; ajo rri zgjuar si ndërgjegje kolektive. Pikërisht këtu kemi ndërthurje të trefishtë figurative: simboli i gurit (materia dhe qëndrueshmëria), metafora e lumit (koha e lëvizshme) dhe personifikimi i shekujve (historia si vetëdije). Në mes tyre vendoset ëndrra si element shpirtëror. Kjo krijon një arkitekturë poetike ku materia, koha dhe shpirti nuk përjashtojnë njëri-tjetrin, por mbështesin ekzistencën e përbashkët.
Filozofikisht, ëndrra këtu nuk është shpëtim sentimental, por trashëgimi. Është legjendë që përsëritet, që dëgjohet “me vite”, që mbijeton përmes gojës së kohës. Nga kjo ndërthurje lind qëndrueshmëria: jo si ngurtësi, por si vazhdimësi e brendshme.
2.
Te vargjet e poezisë “Fluturim drejt qiellit” (f. 102)
“Pamja mbi flatrat shkrin
Bukurinë e shenjtë
Pranë lumit kur arratisen nimfat
Fluturim drejt qiellit”
ëndrra merr dimension vertikal. Figura e flatrave çliron horizontin, bukuria “shkrihet”, si akull që bëhet dritë. Nimfat, si element mitik, rikthejnë një kujtesë të lashtë të natyrës së paprekur. Lumi rikthehet si figurë e vazhdimësisë, por tani ai nuk është vetëm histori; është pasqyrë e ngritjes. Nëse tek poezia e mëparshme ëndrra përkundej mes gurëve, këtu ajo ngrihet mbi ta. Kemi një lëvizje nga horizontalia në vertikale, nga qëndresa në kapërcim.Por duhet të kemi parasysh se fluturimi nuk është braktisje e tokës; është sublimim i saj. Psikologjikisht, kjo tregon një nevojë të brendshme për tejkalim: shpirti nuk mohon plagën, por kërkon lartësi për ta përballuar. Ëndrra bëhet krah, energji e brendshme që e transformon peshën në dritë. Horizonti i shpresës nuk është vijë e largët në qiell; është lëvizje e brendshme. Është çasti kur shpirti fiton lartësi mbi plagën pa e harruar atë.
3. Te poezia “Vijnë dhe ikin stinët” (f. 97), vargjet:
“Stina e pestë ëndërr përvëluese
Përgjak klithmën në stinën e pakthim”
Flasin për një ëndërr që jo vetëm nuk është e qetë, por është zjarr përvëlues. “Stina e pestë” del jashtë rendit natyror; ajo është kohë krize, kohë që nuk matet me kalendar.
“Ëndërr përvëluese” është metaforë që e zhvendos ëndrrën nga brishtësia në intensitet. Ajo digjet, por nuk shuhet. Klithma “përgjaket” – kemi personifikim dhe konkretizim të dhimbjes. Dhimbja bëhet e dukshme, trupëzohet. Këtu ndërveprojnë metafora e zjarrit, simbolika e gjakut dhe figura e stinës jashtë rendit. Rezultati është një vizion ekzistencial: njeriu jeton në kohë të pakthim, por vazhdon të ëndërrojë. Ëndrra që kalon nëpër përvëlim nuk është iluzion; është akt vetëdijeje. Në këtë pikë, shpresa nuk është optimizëm i lehtë e i natyrshëm. Është vendim i vetëdijshëm për të vazhduar edhe kur horizonti errësohet. Është zgjedhje morale për të mos e lënë gurin të jetë fjala e fundit.
Në tërësi, ëndrra te Rexha nuk është arratisje, por formë dashurie ndaj jetës, ndaj historisë dhe ndaj së ardhmes. Ajo lind mes gurëve, përvëlohet në stinë të pakthim dhe ngrihet drejt qiellit. Dhe pikërisht në këtë udhëtim – nga pesha te lartësia – qëndron horizonti i vërtetë i shpresës. Në këtë lëvizje nga qëndresa drejt horizontit, dashuria shfaqet si forca që e mbështet dhe e thellon ëndrrën në nivel njerëzor.
V.
Dashuria dhe ëndrra si dy forca që lartësojnë njeriun
Pas gurëve, pas historisë dhe plagës, në poezinë e Nexhat Rexhës mbetet një bërthamë e pashuar: dashuria dhe ëndrra. Ato nuk shfaqen si zbukurim lirik, por si mënyrë mbijetese. Si frymë që nuk lejon shpirtin të shndërrohet në gur. Poeti flet si njeri që e njeh errësirën dhe e di peshën e saj; pikërisht për këtë, drita tek ai nuk është dekor, por nevojë ontologjike.
Dashuria dhe ëndrra nuk qëndrojnë të ndara; ato ndërthuren si dy rryma të së njëjtës energji shpirtërore. Ëndrra i jep dashurisë horizont, ndërsa dashuria i jep ëndrrës ngrohtësi njerëzore. Në këtë bashkëveprim, njeriu nuk mbetet as i ngrirë në gur, as i tretur në mjegull: ai lartësohet.
1
.Në fillesat e vëllimit, dashuria shfaqet si një ndjesi e lidhur me qenësinë, me vetë aktin e të jetuarit. Tek poezia “Qenësi Atdheu” (f. 7), vargjet:
“mes grimcave të ëndrrës
dhe lindjes diellore”
janë të qeta në dukje, por mbartin një puls të thellë ontologjik. Ëndrra ka “grimca”. Pra ajo nuk është abstraksion; është materie e imët drite. Këtu kemi një metaforë të shpërbërjes krijuese: ëndrra ndahet në thërrmija, por pikërisht kështu bëhet më e përhapur, më e pranishme në çdo hapësirë të qenies. “Lindja diellore” nuk është thjesht një mëngjes natyror. Ajo personifikohet si akt i përhershëm fillimi. Dita nuk vjen; ajo lind. Dhe çdo lindje është premtim. Në ndërthurjen mes grimcave të ëndrrës dhe lindjes së diellit krijohet një bosht simbolik: nga imtësia e brendshme tek hapja kozmike. Shikoni pak: dashuria për atdheun dhe dashuria për jetën nuk shprehen me patos, por me dritë. Ato janë mënyrë ekzistence. Janë frymëmarrje që përsëritet çdo mëngjes, pavarësisht stinëve që ndërrohen.
2.
Kur shpirti ndjen nevojën të mos mbetet i lidhur vetëm me tokën, dashuria merr trajtë fluturimi. Në poezinë “Fluturim drejt qiellit” (f. 102), lexojmë vargjet:
“Pamja mbi flatrat shkrin
Bukurinë e shenjtë
Pranë lumit kur arratisen nimfat
Fluturim drejt qiellit”
ku hapësira poetike pastrohet nga pesha e përditshmërisë. Figura e flatrave është simbol i tejkalimit. Flatrat nuk janë dekor romantik; ato janë zgjatim i brendshëm i shpirtit. Shpirti merr krahë sepse nuk mjaftohet me horizontin e zakonshëm. Bukuria “shkrihet” – është metaforë e transformimit. Ajo nuk mbetet formë e ngrirë, por bëhet rrjedhë drite. Nimfat, si element mitik, sjellin një kujtesë arkaike të harmonisë mes natyrës dhe njeriut. Lumi, i pranishëm edhe në poezi të tjera, është figurë e kohës që rrjedh, por këtu ai bëhet pasqyrë e ngritjes.
Në këtë ndërthurje figurash – flatrat (simbol lirie), shkrirja (metaforë e shndërrimit), nimfat (mitizim i natyrës) -dashuria shfaqet si energji estetike. Ajo nuk e braktis tokën; e ndriçon atë nga lartësia. Psikologjikisht, kjo është nevoja e njeriut për distancë krijuese: vetëm duke u ngritur mbi dhimbjen, ai arrin ta kuptojë.
3.
Dashuria tek Rexha nuk është vetëm ngritje e lehtë. Ajo kalon përmes zjarrit të kohës. Në poezinë “Vijnë e ikin stinët” (f. 97), vargjet:
“Stina e pestë ëndërr përvëluese
Përgjak klithmën në stinën e pakthim”
e vendosin dashurinë në një hapësirë dramatike. “Stina e pestë” është metaforë e një kohë krize që nuk matet me kalendar. Ajo është gjendje shpirtërore kolektive. “Ëndërr përvëluese” bashkon dy pole: brishtësinë dhe zjarrin. Këtu kemi tension figurativ: ajo që zakonisht është e lehtë dhe ajrore bëhet flakë. Klithma “përgjaket”- personifikim dhe konkretizim i dhimbjes. Dhimbja merr trup fizik, bëhet e dukshme, si plagë që flet me zë të kuq. Ndërveprimi mes simbolit të zjarrit, figurës së gjakut dhe metaforës së stinës jashtë kohe krijon një dimension tragjik të dashurisë. Ajo nuk është vetëm ëmbëlsi; është përvojë e plotë, me dritë dhe me plagë.
Psikologjikisht, kjo tregon se dashuria nuk shmang pakthimin. Ajo e di rrezikun e humbjes, por nuk heq dorë. Përkundrazi, përvëlimi e thellon. Dashuria që nuk dhemb mbetet sipërfaqe; ajo që kalon nëpër zjarr bëhet thelb. Te ky liber dashuria dhe ëndrra janë boshti që mban ekuilibrin mes gurit dhe qiellit. Mes historisë dhe shpresës, mes plagës dhe dritës. Dhe pikërisht në këtë tension poezia e Rexhës fiton thellësinë e saj më njerëzore: ajo e njeh errësirën, por zgjedh të mbajë ndezur grimcën e diellit brenda saj.
Në fund të këtij udhëtimi letrar, mbetet ndjesia se poezia e Nexhat Rexhës nuk mbaron në faqen e fundit, por vazhdon të përkundet në mendjen e lexuesit si një jehonë që nuk shuhet. Gurët e historisë mbeten aty- të rëndë, të heshtur, të palëvizshëm- por mes tyre pwrkundet ende ëndrra, si një frymë që nuk pranon të ngurtësohet, por tw rritet si njw foshnjw. Koha në këtë vëllim nuk është vetëm gërryerje; është provë. Plaga nuk është vetëm dhimbje; është kujtesë e gjallë. Errësira nuk është fund; është sfond ku drita bëhet më e dukshme. Dhe njeriu, i vendosur mes gurit dhe qiellit, mes barrës dhe shpresës, nuk del i thyer, por i formuar.
“Mes gurësh përkunden ëndrrat” mbetet dëshmi se fjala poetike mund të jetë njëkohësisht kujtesë dhe horizont, barrë dhe dritë, plagë dhe shpresë. Ëndrra nuk rrëzohet, edhe kur përvëlohet; ajo përkundet. Dhe në këtë përkundje të vazhdueshme qëndron forca më e madhe e këtij libri: aftësia për ta kthyer peshën në kuptim, kohën në ndërgjegje dhe dhimbjen në dritë të brendshme. /2LONLINE/