Jetullah Haliti – Eti dhe thellësia e imazhit: “Profondizmi” në dialog me artin bashkëkohor evropian

Nga simbolika e embrionit te kërkimi i dimensioneve të brendshme të figurës, krijimtaria e artistit kosovar gjen një hapësirë të re dialogu në Galerinë “Manoir” në Martigny të Zvicrës.

Nga Ilir Muharremi, kritik i artit

Arti bashkëkohor nuk përcaktohet vetëm nga format që shfaqen në sipërfaqen e veprës, por edhe nga aftësia e tyre për të krijuar kuptime që kapërcejnë dukshmërinë e drejtpërdrejtë. Në këtë hapësirë të ndërmjetme mes asaj që shihet dhe asaj që mund të përjetohet përtej shikimit, krijimtaria e Jetullah Halitit – Eti paraqet një rast që meriton vëmendje. Prezantimi i tij në ekspozitën kolektive ndërkombëtare në Galerinë “Manoir”, në Martigny të Zvicrës, hap mundësinë për të diskutuar jo vetëm praninë e një artisti kosovar në një institucion evropian të artit, por edhe raportin ndërmjet identitetit krijues, simbolikës dhe kërkimit të një gjuhe personale artistike.

Ekspozita, e organizuar në kuadër të shënimit të 150-vjetorit të themelimit të Galerisë “Manoir”, do të hapet më 23 tetor 2026 dhe do të qëndrojë e hapur deri më 15 janar 2027. Haliti prezantohet me veprën nga cikli “Embrioni i shtatzënisë”, të realizuar më 2024, me teknikë të kombinuar dhe përmasa 51 × 51 centimetra. Vepra lidhet me konceptin krijues që artisti e identifikon me termin “Profondist”, një përcaktim që e bën të nevojshme shqyrtimin e marrëdhënies ndërmjet formës, përmbajtjes dhe thellësisë së shprehjes pamore.

Profondizmi si kërkim i një dimensioni të brendshëm

Kur një artist ndërton një gjuhë të vetën, sfida nuk qëndron vetëm në dallueshmërinë e pamjes së jashtme, por në aftësinë për ta shndërruar atë në një sistem shprehës që mbart ide, përjetime dhe pyetje. Në këtë kuptim, “Profondizmi” mund të shqyrtohet si një pikënisje për të menduar mbi thellësinë e imazhit dhe mundësinë e depërtimit përtej paraqitjes së drejtpërdrejtë.

Vetë termi sugjeron një interes për dimensionin e thellësisë. Megjithatë, thellësia në art nuk duhet kuptuar vetëm si efekt optik apo si marrëdhënie hapësinore brenda sipërfaqes së pikturës. Ajo mund të jetë edhe thellësi simbolike, emocionale dhe konceptuale. Një imazh bëhet domethënës kur nuk e shteron kuptimin e vet në shikimin e parë, por krijon mundësi për interpretime të mëtejshme.

Pikërisht këtu qëndron një nga çështjet interesante të krijimtarisë së Halitit: në çfarë mënyre një koncept artistik personal mund të shndërrohet në një përvojë të komunikueshme përtej kontekstit në të cilin është krijuar? Kjo pyetje bëhet veçanërisht e rëndësishme kur vepra largohet nga hapësira e saj e zakonshme dhe hyn në një mjedis ndërkombëtar, ku publiku mund të mos ketë njohuri paraprake për artistin, historinë e tij apo kontekstin kulturor të Kosovës.

Një gjuhë artistike nuk dëshmohet vetëm përmes emërtimit që i jep krijuesi, por edhe përmes aftësisë së saj për të krijuar marrëdhënie me shikuesin. Prandaj, rëndësia e “Profondizmit” duhet kërkuar në potencialin e tij për të prodhuar përvojë estetike, për të hapur hapësira interpretimi dhe për të nxitur një dialog që nuk kufizohet nga shpjegimi verbal i autorit.

Embrioni: simbolika e fillimit dhe e mundësisë

Titulli “Embrioni i shtatzënisë” e vendos veprën në një fushë të pasur asociacionesh simbolike. Embrioni lidhet me origjinën, formimin dhe zhvillimin e jetës, por edhe me një gjendje në të cilën ekzistenca ende nuk e ka shfaqur plotësisht formën e saj përfundimtare. Ai përfaqëson një potencial që është në procesin e shndërrimit në diçka tjetër.

Në leximin estetik, kjo simbolikë mund të zgjerohet përtej kuptimit biologjik. Embrioni mund të shërbejë si metaforë e lindjes së një ideje, e krijimit artistik apo e një identiteti që vazhdon të formësohet. Ashtu si jeta zhvillohet përmes proceseve që nuk janë të gjitha të dukshme, edhe vepra e artit mund të përmbajë një botë kuptimore që zbulohet gradualisht përmes vëmendjes dhe interpretimit.

Ky interpretim nuk nënkupton se simbolika e veprës duhet të reduktohet në një shpjegim të vetëm. Përkundrazi, titulli krijon një horizont kuptimor që mund të zgjerohet sipas përvojës së shikuesit. Në këtë pikë, vepra mund të lexohet si një reflektim mbi procesin e krijimit, mbi brishtësinë e fillimit dhe mbi tensionin ndërmjet asaj që ekziston dhe asaj që ende pret të marrë formë.

Në historinë e artit, simboli ka qenë një nga mjetet përmes të cilave artistët kanë lidhur përvojën konkrete me pyetje më të gjera mbi ekzistencën. Simboli nuk e zëvendëson realitetin, por e zgjeron atë. Ai i jep një objekti të zakonshëm mundësinë të bëhet bartës i ideve që shkojnë përtej funksionit të tij fillestar.

Në këtë prizëm, titulli i veprës së Halitit ofron një pikënisje për të menduar mbi marrëdhënien ndërmjet natyrës, transformimit dhe imagjinatës artistike. Se si këto elemente konkretizohen në formën pamore, në materialitetin dhe në organizimin e veprës, mbetet çështje që duhet vlerësuar përmes takimit të drejtpërdrejtë me të.

Teknika e kombinuar dhe mundësitë e materialit

Vepra e vitit 2024 është realizuar me teknikë të kombinuar. Ky fakt hap një tjetër dimension të diskutimit, sepse përdorimi i materialeve dhe procedurave të ndryshme mund t’i japë artistit mundësi për të ndërtuar marrëdhënie të veçanta ndërmjet sipërfaqes, strukturës dhe shprehjes.

Në artin bashkëkohor, materiali nuk është domosdoshmërisht një mjet neutral që i shërben vetëm paraqitjes së një ideje të parapërcaktuar. Ai mund të bëhet pjesë e vetë kuptimit të veprës. Përmes mënyrës së përdorimit, ndërthurjes dhe organizimit të tij, materiali mund të krijojë tensione, kontraste dhe marrëdhënie që ndikojnë në përvojën e shikuesit.

Megjithatë, teknika e kombinuar nuk është në vetvete garanci e risisë artistike. Rëndësia e saj përcaktohet nga mënyra se si materialet lidhen me konceptin dhe si kontribuojnë në koherencën e tërësisë. Pyetja themelore nuk është sa mjete përdor artisti, por nëse zgjedhjet e tij formale krijojnë një gjuhë të domosdoshme për atë që dëshiron të shprehë.

Për këtë arsye, vepra e Halitit mund të shërbejë si pikënisje për një diskutim më të gjerë mbi marrëdhënien ndërmjet idesë dhe materialit në artin bashkëkohor. Nëse “Profondizmi” synon të vërë theksin te dimensioni i brendshëm i imazhit, atëherë rëndësi të veçantë merr mënyra se si kjo ambicie konceptuale materializohet në objektin artistik.

Kosova dhe hapësira ndërkombëtare e artit

Prezantimi i një artisti nga Kosova në një ekspozitë ndërkombëtare ka rëndësi që shkon përtej pjesëmarrjes individuale. Ai krijon mundësi që krijimtaria e zhvilluar në vend të hyjë në marrëdhënie me publikë, institucione dhe tradita të tjera të vlerësimit artistik.

Megjithatë, prania ndërkombëtare nuk duhet interpretuar vetëm si dëshmi e njohjes apo e suksesit. Ajo është gjithashtu një mundësi për ballafaqim kritik. Në një hapësirë të re ekspozimi, vepra shkëputet pjesërisht nga shpjegimet dhe pritshmëritë e mjedisit të saj të origjinës. Shikuesi përballet me të përmes formës, titullit, materialit dhe përvojës së vet kulturore.

Ky proces mund të jetë veçanërisht domethënës për artistët që synojnë të ndërtojnë një gjuhë personale. Një gjuhë e tillë duhet të jetë mjaftueshëm e lidhur me vizionin e krijuesit, por edhe e hapur për komunikim me të tjerët. Identiteti artistik nuk bëhet më i fortë duke u izoluar nga konteksti ndërkombëtar, por duke hyrë në dialog me të pa humbur veçantinë e vet.

Në këtë kuptim, pjesëmarrja e Jetullah Halitit – Eti në Galerinë “Manoir” mund të shihet si një mundësi për ta vendosur krijimtarinë e tij në një kontekst më të gjerë diskutimi. Ajo sjell në vëmendje edhe një çështje që vazhdon të jetë e rëndësishme për artin e Kosovës: si mund të ndërtohen ura të qëndrueshme ndërmjet skenës vendore dhe institucioneve ndërkombëtare, pa e reduktuar veprën në identitetin kombëtar të autorit?

Një vepër nuk duhet të përfaqësojë domosdoshmërisht një vend në mënyrë programatike për të pasur rëndësi ndërkombëtare. Ajo mund të komunikojë pikërisht përmes veçantisë së kërkimit të saj, përmes pyetjeve që shtron dhe përmes mënyrës se si e zgjeron përvojën estetike.

Galeria si hapësirë e dialogut estetik

Shënimi i 150-vjetorit të Galerisë “Manoir” i jep ekspozitës një kontekst të veçantë institucional. Një përvjetor i tillë krijon mundësinë për të reflektuar mbi vazhdimësinë e institucioneve të artit, mbi rolin e tyre në prezantimin e krijimtarisë dhe mbi marrëdhënien ndërmjet trashëgimisë kulturore dhe praktikave bashkëkohore.

Institucionet artistike nuk janë vetëm hapësira ku ekspozohen objekte. Ato janë edhe vende ku krijohen marrëdhënie ndërmjet artistëve, veprave dhe publikut. Përmes ekspozitave, një vepër hyn në një sistem të ri interpretimi dhe fillon të ndërtojë një histori të ndryshme nga ajo që ka pasur në studion e artistit apo në mjedisin e saj fillestar.

Në një ekspozitë kolektive ndërkombëtare, kjo marrëdhënie bëhet edhe më komplekse. Veprat e artistëve të ndryshëm nuk komunikojnë vetëm veçmas me publikun, por krijojnë edhe marrëdhënie të mundshme mes tyre. Kontrasti i gjuhëve, materialeve dhe ideve mund ta pasurojë mënyrën se si perceptohet secila vepër.

Për Halitin, prezantimi në këtë hapësirë përbën një mundësi që koncepti i tij krijues të vihet në kontakt me lexime të reja. Vlera e këtij takimi nuk përcaktohet paraprakisht nga emri i institucionit apo nga karakteri ndërkombëtar i ngjarjes. Ajo do të varet edhe nga mënyra se si vepra arrin të komunikojë dhe të qëndrojë përballë vështrimit kritik.

Përtej prezantimit: sfida e një gjuhe personale

Çdo artist që synon të zhvillojë një identitet të dallueshëm përballet me një sfidë të dyfishtë: të ruajë koherencën e kërkimit të vet dhe, njëkohësisht, të mos e shndërrojë gjuhën personale në një formulë të përsëritur. Risia nuk është një cilësi që sigurohet vetëm nga emërtimi i një stili. Ajo kërkon zhvillim, vetëkritikë dhe aftësi për ta vënë vazhdimisht në pikëpyetje gjuhën e krijuar.

Në këtë drejtim, “Profondizmi” mund të bëhet objekt i një diskutimi më të thelluar kritik. Çfarë e dallon atë nga mënyrat e tjera të organizimit të imazhit? Cilat janë parimet e tij formale dhe konceptuale? Si ndryshon nga një vepër te tjetra? Dhe në çfarë mase mund të identifikohet nga shikuesi pa pasur nevojë për një shpjegim të gjatë teorik?

Këto pyetje nuk synojnë ta kufizojnë krijimtarinë e artistit, por ta vendosin atë në një hapësirë ku vepra mund të shqyrtohet me seriozitet. Një koncept artistik fiton peshë kur mund të diskutohet, të analizohet dhe të vihet në marrëdhënie me zhvillimet e tjera të artit, duke ruajtur njëkohësisht veçantinë e vet.

Prezantimi i veprës “Embrioni i shtatzënisë” në Martigny ofron një rast për ta zgjeruar këtë diskutim. Ai e sjell në vëmendje një artist kosovar që identifikohet me një koncept krijues të veçantë dhe e vendos punën e tij në një mjedis ku ajo mund të takohet me përvoja të ndryshme estetike.

Në fund, rëndësia e një vepre nuk qëndron vetëm në vendin ku ekspozohet, por në aftësinë e saj për të krijuar një marrëdhënie që vazhdon edhe pasi shikuesi largohet nga galeria. Nëse imazhi mbetet në kujtesë, nëse nxit pyetje dhe nëse hap mundësi të reja interpretimi, atëherë ai ka kapërcyer kufijtë e paraqitjes së thjeshtë.

Pikërisht në këtë horizont duhet kërkuar edhe potenciali i “Profondizmit”: jo si një etiketë që e mbyll veprën në një përkufizim të vetëm, por si një pretendim artistik që duhet të dëshmohet përmes krijimtarisë, koherencës dhe aftësisë për të komunikuar. Galeria “Manoir” bëhet kështu një hapësirë ku ky kërkim mund të takohet me publikun ndërkombëtar dhe ku vepra e Jetullah Halitit – Eti mund të hyjë në një dialog të ri me artin bashkëkohor. /2LONLINE/