Dialogu nuk mund të tejkalojë Kushtetutën

Kufijtë Kushtetues të Dialogut Kosovë–Serbi

Për sovranin e Republikës së Kosovës është e papranueshme çdo strukturë institucionale që, jashtë rendit kushtetues dhe ligjor, krijon një nivel të ri pushteti, kompetenca autonome ose trajtim institucional të qytetarëve mbi bazën e përkatësisë etnike.

Shkruan: Isuf B.Bajrami

Dialogu Kosovë–Serbi është një proces politik dhe diplomatik me rëndësi për paqen, stabilitetin dhe normalizimin e marrëdhënieve në Ballkanin Perëndimor. Ai duhet të zhvillohet me seriozitet, në mirëbesim dhe me synimin për të prodhuar marrëdhënie të qëndrueshme ndërmjet palëve. Por dialogu, sado i rëndësishëm të jetë, nuk mund të krijojë një rend juridik paralel me Kushtetutën e Republikës së Kosovës.

Kjo është pika nga e cila duhet të nisë çdo debat serioz për çështjen e asociimit të komunave.

Dialogu nuk mund të përdoret si instrument për krijimin e një niveli të ri pushteti mbi baza etnike, jashtë rendit kushtetues dhe ligjor të Republikës së Kosovës.

Ky qëndrim nuk përbën refuzim të dialogut. Nuk përbën as kundërshtim ndaj të drejtave të komuniteteve. Përkundrazi, ai mbështetet pikërisht në parimet që duhet ta bëjnë një shtet demokratik dhe shumetnik funksional: sundimin e ligjit, barazinë para ligjit, mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve dhe përgjegjësinë demokratike të institucioneve.¹

1. Sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në pajtim me Kushtetutën

Kushtetuta e Republikës së Kosovës e përcakton Kosovën si shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm. Ajo përcakton se sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në pajtim me Kushtetutën. Po ashtu, Republika e Kosovës është shoqëri shumetnike dhe ushtrimi i autoritetit publik bazohet në barazinë para ligjit të të gjithë individëve, respektimin e të drejtave themelore dhe pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve.²
Këto nuk janë deklarata politike. Janë norma kushtetuese.

Pikërisht për këtë arsye, çdo marrëveshje politike duhet të ketë një kufi juridik: ajo nuk mund të prodhojë, në mënyrë automatike, një strukturë të pushtetit publik që nuk e njeh rendi kushtetues.

Kushtetuta është akti themelor juridik i Republikës. Ajo përcakton institucionet, ndarjen e pushteteve, kompetencat dhe mënyrën e ushtrimit të autoritetit publik. Gjykata Kushtetuese është autoriteti përfundimtar për interpretimin e Kushtetutës dhe përputhshmërinë e ligjeve me të.³

Prandaj:
Një marrëveshje politike mund të krijojë obligim për dialog dhe zbatim, por mënyra e zbatimit të saj brenda Republikës së Kosovës duhet të jetë e pajtueshme me rendin kushtetues.

2. Barazia para ligjit dhe karakteri shumetnik i Kosovës

Kushtetuta nuk e ndërton Republikën e Kosovës mbi ndarjen e qytetarëve në kategori të ndryshme të sovranitetit.
Ajo e përcakton Kosovën si shoqëri shumetnike dhe kërkon që autoriteti publik të ushtrohet mbi bazën e barazisë para ligjit të të gjithë individëve, duke garantuar njëkohësisht mbrojtjen e të drejtave dhe pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve.⁴

Kjo krijon një ekuilibër kushtetues:

barazi qytetare dhe mbrojtje e komuniteteve.

Të dyja këto parime duhet të ekzistojnë së bashku.

Kjo do të thotë se të drejtat e komuniteteve nuk janë privilegj politik që mund të hiqet apo të jepet sipas vullnetit të shumicës. Ato janë pjesë e rendit kushtetues.

Por kjo gjithashtu do të thotë se mbrojtja e komuniteteve nuk duhet të interpretohet automatikisht si krijim i një niveli të ri pushteti publik mbi baza etnike.

3. Të drejtat e komuniteteve duhet të mbrohen – njësoj dhe pa standarde të dyfishta

Kosova ka zgjedhur një model kushtetues që njeh të drejta të posaçme për komunitetet dhe pjesëtarët e tyre.
Kushtetuta garanton të drejtën për të shprehur, ruajtur dhe zhvilluar identitetin kulturor, fetar, gjuhësor dhe tradicional; pjesëmarrjen në jetën publike; qasjen në institucione; dhe mekanizma të ndryshëm për përfaqësimin e komuniteteve.⁵

Këto garanci nuk duhet të shihen si problem.

Përkundrazi, ato janë një nga bazat e karakterit demokratik dhe shumetnik të Republikës së Kosovës.

Prandaj, qasja duhet të jetë universale:

Të gjitha komunitetet kanë të drejtë në mbrojtje efektive të identitetit, gjuhës, kulturës, arsimit, pjesëmarrjes politike dhe mbrojtjes nga diskriminimi.

Nuk ka nevojë të krijohen standarde të ndryshme për komunitete të ndryshme.

Një sistem i tillë është më i qëndrueshëm edhe nga pikëpamja evropiane, sepse standardet evropiane për minoritetet lidhen me barazinë efektive, mosdiskriminimin, ruajtjen e identitetit dhe pjesëmarrjen në jetën publike.⁶

4. Kosova tashmë ka sistem kushtetues të vetëqeverisjes lokale dhe asociimit të komunave

Një element që shpesh lihet jashtë debatit është fakti se Republika e Kosovës e ka të ndërtuar me Kushtetutë dhe ligj sistemin e vetëqeverisjes lokale. Kushtetuta garanton vetëqeverisjen lokale dhe përcakton komunën si njësi themelore të saj. Ajo gjithashtu kërkon respektimin e Kartës Evropiane të Vetëqeverisjes Lokale.⁷

Ligji Nr. 03/L-040 për Vetëqeverisjen Lokale e zhvillon më tej këtë sistem.

Ligji u jep komunave të drejtën të bashkëpunojnë, të krijojnë partneritete dhe, në pajtim me ligjin, të formojnë dhe të marrin pjesë në asociacione për mbrojtjen dhe promovimin e interesave të tyre të përbashkëta. Neni 31 e përcakton shprehimisht këtë të drejtë, ndërsa Neni 32 rregullon asociacionet e komunave të Republikës së Kosovës.⁸

Kjo është e rëndësishme për debatin publik.

Sepse pyetja nuk duhet të jetë nëse komunat e Kosovës kanë të drejtë të bashkëpunojnë.

Ato e kanë këtë të drejtë.

Pyetja është nëse, përtej këtij sistemi, duhet të krijohet një strukturë e re që, në varësi të mënyrës së përcaktimit të kompetencave të saj, mund të shndërrohet në një nivel të veçantë të autoritetit publik të organizuar mbi përkatësinë etnike.

Këtu qëndron problemi juridik.

5. Asociimi i komunave nuk është i njëjtë me krijimin e një niveli të ri pushteti

Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale e lidh vetëqeverisjen lokale me bazën kushtetuese dhe ligjore, kompetencat e përcaktuara me ligj dhe përgjegjësinë demokratike të autoriteteve lokale. Ajo parashikon gjithashtu që mbikëqyrja administrative e autoriteteve lokale të bëhet në përputhje me Kushtetutën ose ligjin dhe, në parim, të synojë respektimin e ligjshmërisë dhe parimeve kushtetuese.⁹
Kjo na çon te një dallim thelbësor:

Asociimi dhe bashkëpunimi ndërkomunal nuk janë domosdoshmërisht të njëjta me krijimin e një niveli të ri të pushtetit publik.

Komunat mund të bashkëpunojnë.

Mund të krijojnë partneritete.

Mund të formojnë asociacione.

Mund të koordinojnë shërbime dhe interesa të përbashkëta.

Por nëse një strukturë e re merr kompetenca publike të veta, organe vendimmarrëse me autoritet autonom, burime të veçanta financiare ose funksione që tejkalojnë kompetencat e komunave pjesëmarrëse, atëherë çështja nuk është më thjesht bashkëpunim ndërkomunal.

Atëherë lind pyetja kushtetuese:

A po krijohet një nivel i ri i pushtetit publik?

Dhe kjo pyetje nuk mund të shmanget përmes terminologjisë politike.

6. Aktgjykimi KO130/15 nuk mund të anashkalohet

Në këtë pikë ekziston një burim juridik veçanërisht i rëndësishëm: Aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Kosovës në rastin KO130/15. Gjykata shqyrtoi parimet e dokumentit për Asociacionin/Bashkësinë e komunave me shumicë serbe dhe marrëdhënien e tyre me Kushtetutën.

Në përfundimet e saj, Gjykata konstatoi se parimet e paraqitura nuk ishin tërësisht në përputhje me frymën e Kushtetutës, veçanërisht me Nenin 3, Kapitullin II dhe Kapitullin III të Kushtetutës. Gjykata përcaktoi se akti juridik dhe statuti që do të elaboronin këto parime duhej të ishin në përputhje me standardet kushtetuese.¹⁰

Po aq e rëndësishme është se Gjykata nuk e trajtoi çështjen si një ndalim abstrakt të bashkëpunimit ndërkomunal. Përkundrazi, ajo analizoi kufijtë brenda të cilëve një asociim i tillë mund të funksionojë.

Gjykata vuri në dukje, ndër të tjera, se të drejtat financiare të parashikuara për komunat janë të lidhura me komunat dhe se financimi dhe shpenzimet e një asociacioni duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën dhe të mos zëvendësojnë apo cenojnë të drejtat e komunave.¹¹

Kjo është pikërisht pika e rëndësishme:

Nuk mjafton që një strukturë të jetë krijuar përmes një marrëveshjeje politike; edhe akti juridik dhe statuti i saj duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën.
Ky është standard i vendosur nga vetë Gjykata Kushtetuese.

7. Marrëveshja e vitit 2023 duhet lexuar së bashku me Kushtetutën

Marrëveshja e vitit 2023 për rrugën drejt normalizimit përmban dispozita për të drejtat dhe organizimin e komunitetit serb në Kosovë dhe përmend krijimin e “arrangements and guarantees” për një nivel të përshtatshëm të organizimit të çështjeve të komunitetit serb dhe ofrimit të shërbimeve në fusha të caktuara. Marrëveshja i referohet instrumenteve relevante të Këshillit të Evropës dhe përvojave evropiane.¹²
Ky është një fakt që duhet pranuar në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Por po aq drejtpërdrejt duhet të pranohet edhe kjo:

Marrëveshja nuk e përcakton se çfarëdo strukture e ardhshme mund të krijohet jashtë kufijve kushtetues.

Përkundrazi, vetë formulimi i saj i referohet instrumenteve evropiane dhe mekanizmave që duhet të konkretizohen.

Aneksi i Ohrit përcakton gjithashtu se të gjitha dispozitat duhet të zbatohen dhe se diskutimet për zbatimin zhvillohen në kuadër të dialogut të lehtësuar nga BE-ja.¹³

Pra, ekziston një obligim politik për zbatim dhe negociim.

Por forma juridike e zbatimit duhet të respektojë rendin kushtetues.

Kjo nuk është kundër marrëveshjes.

Është mënyra e vetme për ta bërë zbatimin juridikisht të qëndrueshëm.

8. Obligimet duhet të jenë të ndërsjella

Një proces normalizimi nuk mund të jetë i qëndrueshëm nëse zbatohet në mënyrë selektive. Vetë Marrëveshja e vitit 2023 e vendos procesin mbi parimin e marrëdhënieve normale dhe të fqinjësisë së mirë mbi bazën e të drejtave të barabarta dhe i referohet sovranitetit të barabartë të shteteve, respektimit të pavarësisë, integritetit territorial, të drejtave të njeriut dhe mosdiskriminimit.¹⁴

Aneksi përcakton gjithashtu se Kosova dhe Serbia duhet t’i zbatojnë dispozitat dhe se dështimi për përmbushjen e obligimeve mund të ketë pasoja në proceset e tyre të integrimit evropian.¹⁵

Prandaj, kërkesa për zbatim duhet të jetë e njëjtë në standard dhe në seriozitet për të dyja palët.

Kosovës nuk mund t’i kërkohet vetëm të zbatojë.

Serbisë duhet t’i kërkohet po ashtu të zbatojë.

Dialogu nuk duhet të shndërrohet në mekanizëm të presionit të njëanshëm.

Normalizimi kërkon reciprocitet në obligime dhe përgjegjësi.

9. Standardet evropiane nuk janë vetëm mbrojtje e minoriteteve; janë edhe sundim i ligjit

Kjo është pika ku pozicioni i Kosovës mund të artikulohet në mënyrë konstruktive ndaj Bashkimit Evropian.
BE-ja e ndërton rendin e vet mbi vlera si dinjiteti njerëzor, liria, demokracia, barazia, sundimi i ligjit dhe respektimi i të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtat e personave që u përkasin minoriteteve.¹⁶

Pra, nuk mund të veçojmë vetëm një element të standardit evropian dhe të harrojmë pjesën tjetër.

Mbrojtja e minoriteteve dhe sundimi i ligjit duhet të ecin bashkë.

Nëse standardi evropian kërkon mbrojtjen e komuniteteve, Kosova duhet ta zbatojë atë.

Por nëse standardi evropian kërkon edhe sundimin e ligjit dhe institucione demokratike, atëherë çdo strukturë institucionale duhet të ketë bazë juridike dhe të jetë subjekt i kontrollit kushtetues.

Kjo është pikërisht ajo që e bën propozimin tonë të pranueshëm në gjuhën evropiane:

Të drejta të plota për komunitetet, por brenda shtetit të së drejtës.

10. Roli i Peter Sørensen dhe kufijtë e ndërmjetësimit

Në këtë kontekst duhet të sqarohet edhe roli i Përfaqësuesit Special të BE-së për Dialogun Beograd–Prishtinë, Peter Sørensen.
Këshilli i BE-së ia ka zgjatur mandatin deri më 29 shkurt 2028. Mandati i tij është i lidhur me lehtësimin e dialogut dhe promovimin e politikave dhe interesave të BE-së në kuadër të këtij procesi.¹⁷

Ky mandat duhet respektuar.

Por duhet respektuar edhe natyra e tij.

Ndërmjetësuesi nuk është institucion kushtetues i Republikës së Kosovës.

Ai mund të lehtësojë negociatat, të propozojë zgjidhje, të kërkojë përmbushjen e obligimeve dhe të ndërmjetësojë ndërmjet palëve.

Por nuk mund të zëvendësojë institucionet kushtetuese të Kosovës dhe as të përcaktojë vetë përmbajtjen e rendit të brendshëm juridik të Republikës.

Në këtë kuptim, mund të kujtohet edhe një parim klasik i së drejtës diplomatike: Neni 41(1) i Konventës së Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete kanë detyrimin të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pritës dhe të mos ndërhyjnë në punët e brendshme të tij.¹⁸

Ky referim duhet bërë me saktësi: Konventa e Vjenës nuk është burimi i drejtpërdrejtë i mandatit të Sørensenit, i cili buron nga vendimi i Këshillit të BE-së. Por parimi i respektimit të rendit juridik të shtetit pritës është pjesë e një tradite të konsoliduar të marrëdhënieve diplomatike.

Prandaj mesazhi ndaj përfaqësuesve evropianë duhet të jetë diplomatik dhe i qartë:

BE-ja është e mirëpritur si ndërmjetësuese; por ndërmjetësimi nuk mund të shndërrohet në zëvendësim të rendit kushtetues të Republikës së Kosovës.

11. Formula që Kosova mund t’ua ofrojë partnerëve ndërkombëtarë

Kosova nuk ka nevojë të përgjigjet me një “jo” të thjeshtë.
Mund të ofrojë një “po, por brenda Kushtetutës”.

Po për:

mbrojtjen efektive të të drejtave të të gjitha komuniteteve;
pjesëmarrjen e tyre në jetën publike;
mbrojtjen e identitetit kulturor, gjuhësor dhe fetar;
zhvillimin e arsimit dhe kulturës;
mekanizmat kundër diskriminimit;
bashkëpunimin ndërkomunal;
partneritetet ndërmjet komunave;
asociimin e komunave në pajtim me ligjin;
bashkëpunimin ndërkufitar në fushat e lejuara me ligj;
mekanizma funksionalë që sigurojnë shërbime publike dhe pjesëmarrje demokratike.

Por jo për:
pushtet paralel;
kompetenca autonome të pakufizuara;
institucione që nuk burojnë nga Kushtetuta dhe ligji;
kompetenca ekzekutive jashtë strukturës kushtetuese;
struktura që zëvendësojnë komunat;
trajtim institucional të qytetarëve vetëm mbi bazën e përkatësisë etnike;
një nivel të ri pushteti që nuk është i integruar në sistemin kushtetues të Republikës.
Kjo është një platformë pro-evropiane, jo kundër Evropës.
Sepse ajo nuk e mohon mbrojtjen e minoriteteve.

Ajo kërkon që mbrojtja e minoriteteve të bëhet në mënyrën që e kërkon vetë shteti i së drejtës.

Përfundim

Republika e Kosovës është shtet shumetnik.
Kjo nuk është dobësi e saj.

Është pjesë e identitetit të saj kushtetues.

Prandaj të drejtat e komuniteteve duhet të mbrohen fuqishëm, pa diskriminim dhe në përputhje me standardet evropiane dhe ndërkombëtare.

Por mbrojtja e komuniteteve nuk kërkon domosdoshmërisht krijimin e një niveli të ri të pushtetit publik mbi baza etnike.

Të drejtat e komuniteteve nuk duhet të vihen përballë barazisë së qytetarëve.

Të dyja duhet të garantohen njëkohësisht.

Kosova ka Kushtetutën e saj, sistemin e vetëqeverisjes lokale, ligjin për komunat, mekanizmat për mbrojtjen e komuniteteve dhe të drejtën e komunave për bashkëpunim dhe asociim.

Nëse nevojiten mekanizma shtesë për realizimin e të drejtave të komuniteteve, ato mund të diskutohen.

Por duhet të plotësojnë një kusht themelor:
të jenë në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin.

Sepse në një shtet demokratik marrëveshja politike nuk mund të jetë mbi Kushtetutën.

As ndërmjetësi ndërkombëtar nuk mund të jetë mbi Kushtetutën.

Asnjë komunitet nuk duhet të jetë mbi ligjin.

Dhe asnjë qytetar nuk duhet të jetë nën ligj për shkak të përkatësisë së tij etnike.

Prandaj formula është e qartë:

Dialogu po.
Të drejtat e të gjitha komuniteteve po.
Mbrojtja e minoriteteve sipas standardeve evropiane dhe ndërk
Vetëqeverisja lokale dhe bashkëpunimi ndërkomunal po.
Asociimi i komunave në pajtim me Kushtetutën dhe ligjin po.

Por krijimi i një niveli të ri pushteti mbi baza etnike, jashtë rendit kushtetues dhe ligjor të Republikës së Kosovës — jo.

Sepse ky nuk është refuzim i dialogut.
Është kufiri juridik që e bën dialogun të qëndrueshëm.

Dhe ky është mesazhi që Kosova mund t’ua drejtojë partnerëve evropianë me argument juridik, politik dhe diplomatik:

Dialogu Nuk Mund të Tejkalojë Kushtetutën.

Fusnotat:

[1] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli I, veçanërisht Nenet 1–4. Kushtetuta e përcakton Kosovën si shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm; përcakton burimin e sovranitetit te populli dhe e lidh ushtrimin e autoritetit publik me barazinë para ligjit, sundimin e ligjit, të drejtat themelore dhe pjesëmarrjen e komuniteteve.

[2] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Nenet 1, 2 dhe 3. Neni 2 përcakton se sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në pajtim me Kushtetutën; Neni 3 përcakton karakterin shumetnik të shoqërisë dhe parimin e barazisë para ligjit.

[3] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Nenet 4 dhe 112. Neni 4 përcakton ndarjen e pushteteve dhe rolin e Gjykatës Kushtetuese si organ i pavarur i mbrojtjes së kushtetutshmërisë; Neni 112 e përcakton Gjykatën Kushtetuese si autoritetin përfundimtar për interpretimin e Kushtetutës dhe përputhshmërinë e ligjeve me të.

[4] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 3(1)–(2), dhe Neni 24. Neni 3 e lidh ushtrimin e autoritetit publik me barazinë para ligjit të të gjithë individëve dhe me mbrojtjen e të drejtave dhe pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve.

[5] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli III, Nenet 57–62, mbi të drejtat e komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre, përfshirë identitetin, pjesëmarrjen dhe përfaqësimin në institucionet publike. Kushtetuta gjithashtu garanton drejtpërdrejt instrumente ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, përfshirë Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, përmes Nenit 22.

[6] Për standardet evropiane të mbrojtjes së minoriteteve, shih Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, veçanërisht parimet e barazisë efektive, mosdiskriminimit, ruajtjes së identitetit dhe pjesëmarrjes në jetën publike. Në rastin e Kosovës, rëndësia e këtij instrumenti duhet lexuar edhe përmes Nenit 22 të Kushtetutës së Kosovës, i cili e rendit Konventën Kornizë ndër instrumentet që garantohen dhe zbatohen drejtpërdrejt në Republikën e Kosovës.

[7] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli X, Nenet 123–124. Kushtetuta garanton vetëqeverisjen lokale dhe përcakton organizimin dhe funksionimin e saj; sistemi duhet të respektojë Kartën Evropiane të Vetëqeverisjes Lokale.

[8] Ligji Nr. 03/L-040 për Vetëqeverisjen Lokale, Nenet 28–32. Neni 28 njeh të drejtën e komunave për bashkëpunim dhe partneritete; Neni 29 rregullon partneritetet komunale; Neni 30 rregullon bashkëpunimin ndërkufitar; Neni 31 u njeh komunave të drejtën të formojnë dhe të marrin pjesë në asociacione për mbrojtjen dhe promovimin e interesave të tyre të përbashkëta; Neni 32 rregullon asociacionet e komunave të Republikës së Kosovës.

[9] Këshilli i Evropës, European Charter of Local Self-Government, ETS No. 122, Strasbourg, 15 October 1985, veçanërisht Nenet 2–4 dhe 8–9. Karta e lidh vetëqeverisjen lokale me bazën kushtetuese dhe ligjore, kompetencat e përcaktuara me ligj dhe kontrollin e ligjshmërisë e të parimeve kushtetuese.

[10] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykimi në rastin KO130/15, 23 dhjetor 2015, për përputhshmërinë e parimeve të Asociacionit/Bashkësisë së komunave me shumicë serbe me Kushtetutën. Në përfundimet e saj, Gjykata konstatoi se parimet nuk ishin tërësisht në përputhje me frymën e Kushtetutës dhe përcaktoi se akti juridik dhe statuti duhej të hartoheshin në pajtim me standardet kushtetuese.

[11] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, KO130/15, paragrafët 179–183. Gjykata analizoi çështjet e financimit dhe shpenzimeve në raport me Nenin 124(5) të Kushtetutës dhe theksoi se këto të drejta u takojnë komunave; financimi dhe shpenzimet e Asociacionit/Bashkësisë nuk duhet të zëvendësojnë ose të cenojnë të drejtat e komunave për të marrë dhe vendosur mbi shpenzimin e të hyrave dhe financimit publik.

[12] Agreement on the Path to Normalisation between Kosovo and Serbia, 27 February 2023, Article 1, Article 2 dhe veçanërisht Article 7. Neni 1 vendos marrëdhëniet e ardhshme mbi bazën e të drejtave të barabarta; Neni 2 i referohet, ndër të tjera, sovranitetit të barabartë, pavarësisë, integritetit territorial, të drejtave të njeriut dhe mosdiskriminimit; Neni 7 parashikon “specific arrangements and guarantees” për komunitetin serb dhe i referohet instrumenteve relevante të Këshillit të Evropës dhe përvojave evropiane.

[13] Implementation Annex to the Agreement on the Path to Normalisation of Relations between Kosovo and Serbia, Ohrid, 18 March 2023. Aneksi parashikon Komitetin e Përbashkët të Monitorimit të kryesuar nga BE-ja, zbatimin e dispozitave të marrëveshjes, zhvillimin e diskutimeve të zbatimit në kuadër të dialogut të lehtësuar nga BE-ja dhe përgjegjësinë e të dyja palëve për përmbushjen e obligimeve.

[14] Agreement on the Path to Normalisation, Article 1 dhe Article 2. Marrëveshja e lidh normalizimin me marrëdhënie të fqinjësisë së mirë mbi bazën e të drejtave të barabarta dhe me parimet e sovranitetit të barabartë, pavarësisë, integritetit territorial, të drejtave të njeriut dhe mosdiskriminimit.

[15] Implementation Annex, veçanërisht paragrafët mbi zbatimin e të gjitha dispozitave, mosbllokimin e zbatimit dhe pasojat e mosrespektimit të obligimeve. Aneksi përcakton se dështimi në përmbushjen e obligimeve mund të ketë pasoja për proceset e integrimit evropian dhe asistencën financiare të palëve.

[16] Traktati për Bashkimin Evropian, Neni 2. Vlerat e BE-së përfshijnë dinjitetin njerëzor, lirinë, demokracinë, barazinë, sundimin e ligjit dhe respektimin e të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtat e personave që u përkasin minoriteteve.

[17] Council of the European Union, EU Special Representatives: Council extends the mandates of the EUSRs for Human Rights and the Belgrade-Pristina Dialogue, 11 February 2026. Këshilli e zgjati mandatin e Peter Sørensen si Përfaqësues Special i BE-së për Dialogun Beograd–Prishtinë deri më 29 shkurt 2028. Dokumenti sqaron se Përfaqësuesit Specialë të BE-së emërohen nga Këshilli për të promovuar politikat dhe interesat e BE-së në fusha dhe rajone të caktuara.

[18] Vienna Convention on Diplomatic Relations, Vienna, 18 April 1961, Article 41(1). Dispozita përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete kanë detyrë të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pritës dhe të mos ndërhyjnë në punët e brendshme të tij. Ky referim përdoret këtu si parim i së drejtës diplomatike; nuk duhet interpretuar si pohim se statusi i Peter Sørensen si Përfaqësues Special i BE-së rregullohet drejtpërdrejt nga Konventa e Vjenës.

Burimet kryesore juridike

Kushtetuta e Republikës së Kosovës – Gazeta Zyrtare
Ligji Nr. 03/L-040 për Vetëqeverisjen Lokale
Gjykata Kushtetuese – Aktgjykimi KO130/15
Marrëveshja e vitit 2023 – EEAS
Aneksi i Zbatimit i Ohrit – EEAS
Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale – Këshilli i Evropës
Mandati i Peter Sørensen – Këshilli i BE-së
Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike – OKB