Arti përtej kohës

Shkruan:  Ilir Muharremi – /kritik i artit/

Ka artistë që i përkasin një kohe dhe ka artistë që e bëjnë kohën të dëshmojë për ta. Xhevdet Xhafa i përket kësaj kategorie të dytë. Ekspozita “Still Running”, e hapur të enjten në Galerinë Kombëtare të Kosovës, nuk është vetëm një përmbledhje e një krijimtarie që shtrihet në më shumë se shtatë dekada. Ajo është një përballje me vetë idenë e kohës: me atë që koha konsumon, me atë që lë pas dhe me atë që, çuditërisht, refuzon të zhduket.Të shohësh këtë ekspozitë vetëm si retrospektivë do të ishte një keqlexim. Retrospektiva rrezikon ta kthejë artistin në të kaluar. Xhafa nuk pranon këtë status. Ai shfaqet në këtë ekspozitë si një artist ende në lëvizje, ende në kërkim, ende i shqetësuar nga pyetjet themelore të artit.

Prandaj “Still Running” është më shumë se një titull. Është një qëndrim.Të vazhdosh të krijosh do të thotë të mos pranosh që koha të ketë fjalën e fundit.Koha nuk pikturohet, ajo lë gjurmëNë veprën e Xhafës, koha nuk shfaqet si temë e drejtpërdrejtë. Ajo materializohet.Kjo është një prej veçorive më interesante të praktikës së tij. Një objekt i konsumuar, një copë veshjeje, një këpucë, një litar apo një sipërfaqe e dëmtuar nuk janë vetëm materiale të vendosura në veprë. Ato mbartin një të kaluar. Kanë qenë në kontakt me trupin, me punën, me lëvizjen, me përdorimin. Objekti, për Xhafën, nuk është më thjesht objekt. Ai është dëshmi.

Këtu ndodh një zhvendosje e rëndësishme: artisti nuk përpiqet vetëm ta paraqesë realitetin, por ta sjellë vetë realitetin brenda veprës.

Një këpucë nuk paraqet një ecje.Ajo e ka përjetuar ecjen.Një veshje nuk paraqet trupin.Ajo e ka mbajtur trupin.Një material i konsumuar nuk flet për kohën.Ai është prekur nga koha.Dhe kjo e bën materialin te Xhafa shumë më tepër se një mjet estetik. Materiali bëhet bartës i kujtesës.

Nga “Still life” te prania e objektit

Në veprën e hershme “Still life” (1963), objekti ende i përket një marrëdhënieje më tradicionale me pikturën. Ai shfaqet si diçka që vëzhgohet, organizohet dhe përfaqësohet.Por rrugëtimi i mëvonshëm i Xhafës e ndryshon këtë marrëdhënie.Objekti gradualisht pushon së qeni vetëm subjekt i pikturës dhe fillon të bëhet pjesë e vetë strukturës së saj.Ky është një kalim nga përfaqësimi te prania.Dhe ky kalim është thelbësor për ta kuptuar Xhafën.Sepse pyetja e tij nuk është vetëm: “Si mund ta pikturoj këtë objekt?”Pyetja bëhet:“Çfarë ndodh nëse objekti nuk pikturohet, por hyn vetë në vepër?”Në këtë pikë, piktura fillon të dalë nga kufiri i saj tradicional.Sipërfaqja nuk është më vetëm vend ku shfaqet imazhi.Ajo bëhet vend ku përplasen materiale, kohëra dhe kujtime.

“Autobiography”  jeta si mbetje

Cikli “Autobiography” është një prej çelësave për të hyrë në universin e Xhafës.Autobiografia zakonisht shkruhet me fjalë. Xhafa e shkruan me materiale.Kjo e bën autobiografinë e tij jo një rrëfim linear, por një lloj arkeologjie personale.Ai nuk na thotë se çfarë ka ndodhur.Na tregon çfarë ka mbetur nga ajo që ka ndodhur.Ky dallim është i madh.Sepse kujtesa nuk funksionon si arkiv perfekt. Ajo nuk ruan gjithçka. Ajo ruan fragmente. Një objekt. Një erë. Një sipërfaqe. Një teksturë. Një copë veshjeje. Një gjurmë.Prandaj “Autobiography” nuk duhet lexuar vetëm si histori personale e artistit. Ajo mund të lexohet si një pyetje mbi vetë natyrën e kujtesës.Çfarë mbetet prej nesh kur pjesa më e madhe e jetës është zhdukur?Xhafa përgjigjet me material.Mbetet gjurma.Trupi mungon  dhe për këtë arsye është më i pranishëmNë shumë prej veprave të Xhafës, trupi njerëzor nuk është domosdoshmërisht i paraqitur drejtpërdrejt.Por ai është aty.Në mënyrë të tërthortë.Në objekt.Në konsumim.Në rrudhën e materialit.Në këpucë.Në veshje.Në boshllëk.Kjo është një prej paradokseve më të fuqishme të veprës së tij,mungesa bëhet mënyrë e pranisë.Një trup i pikturuar mund të jetë figurë.Një trup që mungon, por që ka lënë gjurmë, bëhet kujtim.Dhe kujtesa është më komplekse se figura. Ajo kërkon pjesëmarrjen e shikuesit.Përballë një objekti të tillë, shikuesi nuk sheh vetëm atë që është aty. Ai fillon të imagjinojë atë që nuk është më. Kështu vepra nuk përfundon në sipërfaqen e saj. Ajo vazhdon në mendjen e shikuesit.

Bukuria e konsumimit

Xhafa ka një marrëdhënie të veçantë me gjërat e zakonshme.Ai nuk kërkon domosdoshmërisht materiale të çmuara. Përkundrazi, shpesh e gjen potencialin estetik te materiali i thjeshtë, i përdorur, i konsumuar.Këtu arti i tij krijon një përmbysje të vogël të konceptit tradicional të bukurisë.E bukura nuk është gjithmonë e re.Nuk është gjithmonë e pastër.Nuk është gjithmonë e përsosur.Ndonjëherë bukuria fillon pikërisht aty ku fillon dëmtimi.Një sipërfaqe e re është ende pa histori.Një sipërfaqe e konsumuar ka histori.Prandaj konsumimi nuk është dobësi e objektit.Është biografia e tij. Dhe Xhafa di ta lexojë këtë biografi.

E zeza dhe e bardha si gjendje

Në shumë prej veprave të tij, marrëdhënia ndërmjet së zezës dhe së bardhës krijon një tension që shkon përtej ngjyrës.E zeza nuk është vetëm errësirë.E bardha nuk është vetëm dritë.E zeza mund të jetë kujtesë, peshë, heshtje, mbulim.E bardha mund të jetë boshllëk, harresë, distancë.Mes tyre qëndron materiali.Dhe në këtë hapësirë lind drama e veprës.Xhafa nuk e shpjegon gjithçka.Ai lë diçka të fshehur.Kjo është e rëndësishme.Sepse arti që e shpjegon plotësisht veten përfundon në momentin kur përfundon shpjegimi. Arti që lë një boshllëk vazhdon të prodhojë kuptime.Xhafa i përket këtij arti.

Asambëlazhi si filozofi e kujtesës

Do të ishte e pamjaftueshme ta shihnim përdorimin e objekteve te Xhafa vetëm si një zgjedhje të teknikës së asambëlazhit.Asambëlazhi është, në rastin e tij, një mënyrë e të menduarit.Ai bashkon materiale që dikur kanë qenë të ndara.Por edhe kujtesa funksionon kështu.Ajo nuk është një vijë e drejtë. Ajo është një grumbull fragmentesh.Një pjesë e fëmijërisë mund të bashkohet papritur me një objekt të pleqërisë. Një vend mund të rikthehet përmes një ere. Një njeri mund të kujtohet përmes një veshjeje.Kjo është arsyeja pse veprat e Xhafës mund të lexohen si asambëlazhe të kujtesës.Ai nuk bashkon vetëm objekte.Ai bashkon kohë.

Ë-ja si trup

Forma e “Ë”-së ndërtohet mbi një hapësirë të konsiderueshme boshe, duke krijuar një marrëdhënie të drejtpërdrejtë midis pranisë dhe mungesës. Shkronja është e dukshme, por brendësia e saj mbetet bosh; kështu, ajo mund të lexohet si një trup i ndërtuar rreth mungesës. Ky koncept lidhet me një nga linjat karakteristike të praktikës së Xhafës

“Ë”-ja nuk funksionon vetëm si shenjë gjuhësore, por transformohet në objekt dhe bartës të kujtesës. E vendosur mbi masën e zezë, portokallia krijon një kontrast të fortë vizual dhe semantik. E zeza sugjeron heshtje, peshë, harresë dhe konsumim, ndërsa portokallia shfaqet si një ndërhyrje e fuqishme, pothuajse si një plagë mbi sipërfaqe.

Në këtë kontekst, “Ë”-ja mund të interpretohet si gjuhë e materializuar e kujtesës një gjuhë e lidhur me identitetin, migrimin, humbjen dhe mbijetesën. Materialet dhe tekstilet përreth nuk janë thjesht elemente formale; ato funksionojnë si bartës të gjurmës dhe të kohës.

Në planin politik e identitar, “Ë” e sjell alfabetin shqip në qendër të veprës. Ajo nuk është më vetëm shenjë komunikimi, por bëhet një deklaratë e ekzistencës kulturore. Paradoksi qëndron në faktin se një shenjë e gjuhës, e cila normalisht shqiptohet, këtu hesht dhe fiton trup përmes materializmit univerzal. Pikërisht ky kalim nga gjuha në objekt e fuqizon dimensionin konceptual të veprës.

Nga piktura te performanca

Rrugëtimi i Xhafës nuk ndalet te piktura. Prania e performancës, grafikës, objektit dhe relievit tregon një artist që nuk e ka konsideruar mediumin si kufi.“Performance” (2002) është veçanërisht domethënëse në këtë drejtim.Nëse objekti mund ta mbajë gjurmën e trupit, performanca e sjell trupin drejtpërdrejt në kohë.Trupi bëhet veprim.Veprimi bëhet kohë.Koha bëhet vepër.Kjo tregon se ndryshimet në praktikën e Xhafës nuk janë thjesht ndryshime teknike. Ato janë pasoja të një kërkimi të vazhdueshëm mbi atë se çfarë mund të jetë vepra.Mediumi nuk e përcakton idenë; ideja kërkon mediumin e vet.Kjo është një prej arsyeve pse krijimtaria e tij nuk duket e burgosur në një periudhë.

Xhafa dhe historia e artit kosovar

Rëndësia e Xhevdet Xhafës nuk matet vetëm me kohëzgjatjen e karrierës.Shtatë dekada janë një fakt biografik.Por rëndësia artistike fillon atëherë kur ky fakt shndërrohet në problem estetik.Xhafa i përket një brezi që ka marrë pjesë në ndërtimin e një gjuhe moderne të artit në Kosovë, por ai nuk është mbyllur brenda modernizmit të kohës së vet.Kjo është ajo që e bën veprën e tij të mbetet e hapur.Ai nuk është vetëm pjesë e historisë.Ai është ende në dialog me të tashmen.Dhe një artist që mund të hyjë në dialog me të tashmen nuk është ende një artist i përfunduar.

Arti si rebelim kundër zhdukjes

Ndoshta këtu duhet kërkuar kuptimi më i thellë i të gjithë ekspozitës.

Çdo gjë zhduket.

Trupi.

Objekti.

Koha.

Kujtesa.

Njeriu.

Edhe arti, në njëfarë kuptimi, kërcënohet nga harresa.Por artisti mund të bëjë diçka të vogël kundër kësaj force të madhe.Mund të lërë gjurmë.Xhafa e bën këtë jo duke monumentarizuar jetën, por duke ruajtur fragmente të saj.Ai nuk thotë: “Mos më harroni.”Ai thotë diçka më të heshtur:“Shikoni çfarë ka mbetur.”Dhe ajo që ka mbetur mjafton për ta rikthyer mungesën në prani.

“Still Running”

Në fund, titulli i ekspozitës fiton një kuptim edhe më të gjerë.“Still Running” nuk do të thotë vetëm se artisti vazhdon të krijojë.Do të thotë se vepra vazhdon të lëvizë.Nga një brez te tjetri.Nga një material te tjetri.Nga një kujtim te tjetri.Nga një shikues te tjetri.Një vepër e vdekur është ajo që nuk prodhon më pyetje.Xhafa ende prodhon pyetje.Prandaj ende vrapon.Ndoshta artisti nuk vrapon kundër kohës. Kjo do të ishte një betejë e humbur.Ai vrapon përmes kohës.Dhe duke kaluar përmes saj, e mbledh atë në material.

Në një sipërfaqe.

Në një objekt.

Në një shenjë.

Në një boshllëk.

Në një kujtim.

Kjo është arsyeja pse Xhevdet Xhafa nuk duhet parë vetëm si një artist që ka krijuar për më shumë se shtatë dekada.Duhet parë si një artist që ka arritur ta bëjë vetë kalimin e kohës pjesë të veprës.Dhe këtu qëndron paradoksi i tij më i bukur, koha e ka konsumuar materialin, por pikërisht përmes këtij konsumimi materiali ka fituar kujtesë. Kjo është arsyeja pse arti i Xhafës vazhdon. Jo sepse e ka mundur kohën. Por sepse ka mësuar ta përdorë atë. OXhevdet Xhafa ende vrapon. Dhe ajo që vrapon bashkë me të është gjurma.  /2LONLINE/